close

कुनै समय बन्द हुने अवस्थामा पुगिसकेको ‘मेरोजब’को कथा

टेकपाना टेकपाना

साउन ७, २०७८

कुनै समय बन्द हुने अवस्थामा पुगिसकेको ‘मेरोजब’को कथा

विगत लामो समयदेखि अनलाइनको माध्यमबाट रोजगारदाताको लागि कामदार खोजिदिने र कामदारको लागि रोजगारी खोजिदिने काम मेरोजब डटकमले गर्दै आएको छ । इन्टरनेटको पहुँच एकदमै न्यून भएको अवस्थामा सुरु भएको यो कम्पनीसँग आज इन्टरनेटको पहुँच व्यापक भइसकेको अवस्थासम्मका अनुभव छन् । नेपालमा अनलाइनबाट रोजगारी तथा कामदार खोज्ने प्रवृत्ति, रोजगारी क्षेत्रका समस्या, उद्यमशीलताको अवस्थादेखि स्वयम् मेरोजबको उतारचढावसम्मका विविध विषयमा रहेर कम्पनीका संस्थापक शैलेन्द्रराज गिरीसँग टेकपानाका लागि अर्पना मगरले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश ।

मेरोजब डटकमको सुरुवात कसरी भएको थियो, यस विषयमा केही बताइदिनुहुन्छ ? 

हामीले रिक्रुमेन्ट (पदपूर्ति) प्रकृयाको लागि देशमा एउटा आउटसोर्सिङ कम्पनी सुरु गरेका थियौं । देशभरबाट कामको लागि पोस्ट अफिसमा आवेदन आउँथे, अनि यसरी आएका आवेदनहरू लिन हामीले बोरा नै लिएर जानुपर्ने अवस्था हुन्थ्यो ।

दुईवटा मोटरसाइकलमा दुईतिर हातमा बोरा बोकेर आवेदनहरू बोकेर ल्याउँथ्यौँ । अनि ती सबै आवेदनहरू एकएक गर्दै हेर्नुपर्ने हुन्थ्यो । अनि ती आवेदन मिलाउन हामीले रातभर काम गर्नुपर्थ्यो ।

काम गर्दागर्दै यो कामलाई अनलाइनमा लैजाँदा कस्तो होला भन्ने कुरा हाम्रो दिमागमा आयो । नेपालमा पनि ईमेलको प्रचलन सुरु भइसकेको थियो । यस्तो अवस्थामा गरी हेरौं न त भनेर हामीले पहिलो प्रयास थाल्यौं ।

जसमा करिब ८० प्रतिशत आवेदन अनलाइनबाट आए भने २० प्रतिशत मात्र पोस्टबाट प्राप्त भए । अनि यही चिजलाई अझ कसरी सहज बनाउन सकिन्छ भनेर सोच्दा मेरोजबको आइडिया दिमागमा आएको थियो ।

त्यस बेला विदेशमा मोन्स्टर डटकम, नोकरी डटकम लगायतका अनलाइन जब पोर्टलहरूले बजारमा राम्रो स्थान बनाइसकेका थिए । यदि अरु देशमा सफल हुनसक्छ भने हाम्रो देशमा किन हुन सक्दैन भन्ने लाग्यो ।

अबको भविष्य चाहिँ इन्टरनेटकै हो भन्ने पनि मलाई महसुस भइसकेको थियो । र डेटा नै अबको सम्पत्ति हो भन्ने एउटा लेख पनि पढेको थिएँ । त्यहीँबाट मेरोजब डटकमको आइडिया आएको थियो । 

मेरोजबको सोच आइसकेपछि यसलाई अगाडि बढाउँदाको अनुभव चाहिँ कस्तो रह्यो ? 

कुनै पनि कम्पनी सुरु गर्न सबैभन्दा अगाडि चाहिने भनेको पैसा नै हो । मैले पनि सुरुमा एउटा कम्पनी खोल्न घरबाट ९० हजार रुपैयाँ मागेको थिएँ । त्यसबाट मैले एउटा कम्प्युटर, कार्पेट, टेबल र कुर्सी किनेको थिएँ । तर प्रतिफलमा मैले त्यसबाट केही पनि पाइनँ ।

किन कि त्यतिखेर मेरो लगानीमा धेरै कमजोरीहरू थिए । मैले खाली अफिस सेटअपमा मात्र लगानी गरेँ । तर कम्पनीको सेल्स, ब्रान्डिङ, जनशक्ति व्यवस्थापन लगायतका कुराहरूमा लगानी गरेको थिइनँ ।

त्यसैले मेरोजब सुरु गर्दा चाहिँ एकदमै ध्यानपूर्वक पाँच वर्षे योजना बनाएँ । जसमा लामो समयको लागि अफिस सेटअप सहित जनशक्ति व्यवस्थापन लगायत ब्रान्डिङ जस्ता हरेक सानाठूला कुरामा योजना बनाएको थिएँ ।

हरेक कामका लागि निश्चित पैसा छुट्याएँ । सुरुवात गर्दा मलाई ४५ लाख जति पैसा चाहिएको थियो । तर त्यति पैसा मसँग थिएन र मैले घरमा माग्न सक्ने स्थिति पनि थिएन । किनभने त्यस अगाडिको लगानीको कुनै प्रतिफल मैले जुटाउन सकेको थिइनँ ।

सँगसँगै मेरो व्यवसायको बारेमा घरमा बुझाउन पनि सकिएन । त्यस बेला मलाई मेरो एकजना साथीले केही रकम सहयोग गर्‍यो । त्यसैबाट मैले मेरोजब सुरु गरेँ ।

यसर्थ हामीले पैसाको एकदम हिसाब राख्नुपर्छ जस्तो लाग्छ । एउटा सानो चियापत्तीको पनि हिसाब राख्नुपर्छ । व्यवसाय सुरु गर्नु भनेको एउटा सृष्टि गर्नु हो । त्यसैले व्यवसाय सुरु गर्दा योजनासँगै पैसा, समय र मेहनत सबै लगाउनु पर्छ ।

मेरोजबको पहिलो अफिस कहाँ अनि कस्तो थियो ? 

मेरोजबको आइडिया र योजनाको सुरुवात त अनमानगरमा भएको हो । तर व्यवसायिक रुपमा हामीले पुरानो बानेश्वरको एउटा घर भाडामा लिएर यसको अफिस सुरु गरेका थियौं ।

त्यसपछिको समयमा अहिले हामी मीनभवनमा छौं । शान्तीनगर गेटको विपरित दिशामा हाम्रो अफिस छ । मेरोजबको सुरु गर्दा मान्छेहरू आफ्नो रोजगारीको लागि अनलाइन प्रकृयामा त्यति भिजिसकेका थिएनन् । 

यस्तो समयमा सुरु भएको मेरोजबलाई काम गर्न कत्तिको चुनौतिपूर्ण भयो ? 

बैंकको रिक्रुमेन्ट (पदपूर्ति) प्रकृयाको काम गर्दागर्दै आइडिया आएको व्यवसाय हो, यो । त्यस बेला केही सीमित वेबसाइटहरू मात्र थिए । यतिसम्म कि फेसबुक पनि थिएन । त्यतिखेर धेरै गाह्रो पनि थिएन र सजिलो पनि ।

आखिर जसरी पनि काम खोज्नको लागि एउटा लामो फाराम भर्नै पर्ने हुन्थ्यो । त्यसलाई हामीले अनलाइन माध्यममा जोडिदिएका मात्रै हौँ । एउटै फाराम घरबाट बसेर भर्नु र ठाउँठाउँमा डुलेर अनि लाइन लागेर भर्नुमा मान्छेहरूलाई घरमै बसेर गर्न सजिलो लाग्यो ।

त्यसैले मान्छेलाई बुझाउन त्यस्तो गाह्रो पनि भएन । तर त्यतिबेलाको एउटै समस्या भनेको इन्टरनेट थियो । इन्टरनेट राम्रो नहुँदा समस्या हुन्थ्यो । विशेषगरी विकट ठाउँहरूमा बसेका मान्छेहरूलाई गाह्रो हुन्थ्यो ।

तर उहाँहरूको सजिलोको लागि भनेर हामीले फोनबाट समेत फाराम भर्न मिल्ने व्यवस्था गरिदिएका थियौं । त्यसयता हामीले यो कामलाई आजपर्यन्त निरन्तरता दिइरहेका छौं । आफूलाई जुन माध्यम सहज हुन्छ, सोही माध्यमबाट फाराम भर्न सकिन्छ । कम्पनी सुरु गरेको कति समयपछि अब चाहिँ हामीले बजार लियौं भन्ने लागेको थियो ।

केवल एक महिना । हामीले सुरु गरेको एक महिनामा करिब दुई सय जनाले दर्ता गर्ने हाम्रो अपेक्षा थियो । तर दश हजार जना दर्ता हुनुभयो । अनि त्यही एक महिनामा नै मान्छेहरूले काम पनि पाउन सुरु गरिसकेका थिए । त्यसमा सायद ब्रान्डिङले काम गरेको हुनुपर्छ ।

हामीले गरेको काम प्रभावकारी पनि भयो । त्यसपछि मान्छेहरू आफैँले अरुलाई यसबारेमा जानकारी दिन थाले । व्यवसायिक रुपमा जनशक्ति परिचालन हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता  हो । यसले हाम्रो कामलाई थप उचाइमा पुग्न सहयोग गर्‍यो ।

जसले गर्दा मान्छेहरूमा यहीँ पनि केही गर्न सकिन्छ भन्ने एउटा आशा जगायो । चाकडी गरेकै भरमा जागिर दिने र खाने चलन भएको समयमा व्यवसायिक रुपमा भएको रिक्रुमेन्टले मान्छेहरूलाई उत्साहित बनायो ।

तपाईंहरुलाई चाहिँ त्यस किसिमको सोर्सफोर्स अनि भनसुन चाहिँ कत्तिको आउँछ? 

एकदमै धेरै आउँथ्यो । कतिले फोन गर्थे त कतिले धम्की र लोभ लालचसम्म देखाउँथे । पैसा कमाउन खोजेको भए सायद करोडौं रुपैयाँ जम्मा गर्न सकिन्थ्यो । राजनीतिक पार्टी, गुण्डादेखि सबैबाट यस किसिमको दबाब आउथ्यो ।

तर हाम्रो मान्यता भनेको उचित ठाउँमा सही मान्छे पुग्नुपर्छ भन्ने हो । हाम्रा हरेक स्टाफलाई यस्तो अवस्थामा मिठो बोलीमा कसरी नाई भन्ने भनेर तालिमै दिएका हुन्छौं । कहिलेकाहीँ त केही मान्छेहरू हाम्रो घरसम्म पनि आइपुगेका उदाहरण छन् ।

तर हामीले त्यो ट्रेन्डलाई बिल्कुल रुपमा वेवास्ता गर्‍यौँ । फलस्वरुप आज हामी एक व्यवसायिक संस्थाको रुपमा स्थापित भएका छौं । ठूलाठूला कम्पनीहरूले पनि अहिले अन्य तरिकाबाट नभए सोझै हाम्रो माध्यमबाट कर्मचारी माग गरिरहेका हुन्छन् ।

प्रसंशा चाहिँ कत्तिको आउँछन् ? 

हाम्रो सेवाबाट सन्तुष्ट हुनेहरू धेरैजना हुनुहुन्छ । अझ कति त मैले तीनचार वटा जागिर फेरेँ, सबै मेरोजबबाट नै हो भन्नेहरू पनि छन् । सानोबाट सुरु गरेर ठूलो पदमा पुगेका मान्छेहरू पनि छन् ।

विदेशमा भएका मान्छेहरूले पनि त्यहीँबाट आवेदन गरेर नेपालमा आएपछि जागिर खानेहरू पनि छन् । यसैबाट थाहा हुन्छ कि हामीबाट सेवाग्राहीहरू कत्तिको खुशी हुनुहुन्छ ।

तपाईं आफूले चाहिँ जागिर खोज्ने क्रममा कुनै त्यस्तो किसिमको हन्डर ठक्कर खानु पर्‍यो कि परेन ? 

पक्कै पनि ठक्कर त जति पनि खानुपर्छ । यो जीवनको एउटा पाटो हो । तर भाग्यले भनुँ अथवा मभित्र केही थियो, जसको कारण मैले पहिलो प्रयासमै जागिर पाएको थिएँ । 

जागिरेदेखि उद्यमी बन्दासम्मको यात्रा कस्तो रह्यो ? 

उद्यमशीलताको यात्रा एकदमै डरलाग्दो हुँदो रहेछ । धेरै कुराका लागि तयारी अवस्थामा बस्नु पर्छ । कम्पनीको दर्ता प्रकृयादेखि सुरु भएर कम्पनीमा जनशक्ति व्यवस्थापन, कार्य सम्पादन, उत्पादनको गुणस्तर लगायतका कुराहरूमा विशेष ख्याल राख्नुपर्छ ।

यसले धेरै नै मानसिक तनाव पनि दिन्छ । एक पटक त अब म सक्दिनँ, छोड्छु भन्ने सोच पनि आएको थियो । त्यस बेला मैले एकजना सिनियरसँग अब म नसक्ने भएँ, छोड्छु समेत भनेको थिएँ ।

उहाँले मलाई एक लाख रुपैयाँको अफर दिँदै आफ्नो काम छोडेर आफ्नो कम्पनीमा जोडिन समेत भन्नु भयो । तर त्यस रातभर सोचेपछि मलाई महसुस भयो मेरो कामको महत्त्व अनि मेरो प्राथमिकता ।

त्यसपछि मलाई लाग्यो -अब मैले पछाडि फर्कनु हुँदैन । त्यो समयलाई म मेरो जीवनको टर्निङ प्वाइन्टको रुपमा पनि लिन्छु । त्यसपछि नै हो मैले मेरोजबलाई अगाडि बढाएको ।

जीवनमा आफैंले आफूलाई प्रोत्साहन गर्न कत्तिको आवश्यक छ ? 

एकदमै आवश्यक छ । जीवनमा ससाना कुराको लागि पनि सेल्फ मोटिभेसन एकदमै महत्वपूर्ण हुन्छ । जीवनमा अगाडि बढ्न आत्मसंवादको जरुरी छ । म के गर्दैछु, मैले गरिरहेको काम गर्न किन जरुरी छ भन्ने कुराहरू केलाउन पनि सेल्फ मोटिभेसनको आवश्यकता पर्छ । 

मेरोजबदेखि अहिले कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ? 

म सन्तुष्ट छैन । अझै पनि हामीले गर्न सक्ने कतिपय कामहरू गर्न सकिरहेका छैनौँ जस्तो लाग्छ । आज पनि केही विद्यार्थीहरूलाई मेरोजबको बारेमा सोध्यो भने ‘अँ सुनेको जस्तो लाग्छ’ भन्छन् । सुनेको जस्तो लाग्छ भनेर भएन ।

उसले बच्चा छँदादेखि नै मेरोजबको बारेमा सुनेको हुनुपर्‍यो, बुझेको हुनुपर्‍यो । किनभने भोलि गएर उसले गर्ने भनेको काम नै हो । कामको लागि मेरोजब चाहिन्छ भनेर एकदमै सामान्य मान्छेसम्म पनि यो कुरा पुग्नुपर्ने हो ।

तर त्यसो हुन सकेको छैन । त्यही भएर हामीले अहिले गरिरहेको कामलाई अझ दश गुणा बढाउन जरुरी छ भन्ने ठान्छु ।

अहिले मेरोजबले कस्तो सेवाहरू दिइरहेको छ ? 

विशेष गरी मेरोजबका दुई प्रकारका ग्राहक छन् । एउटा काम खोज्ने र अर्को काम दिने । जसमा हामी काम दिने ग्राहकसँग चार्ज लिन्छौं भने काम खोज्नेलाई नि: शुल्क सेवा दिन्छौं । कुनै संस्थालाई कर्मचारी चाहिएको छ भने उहाँहरूले मेरोजबको वेबसाइटमा गएर जब पोस्ट गर्न सक्नुहुन्छ ।

त्यसपछि आवेदन कसरी लिने, कसरी छनौट गर्ने लगायतका कामहरूमा हामी आफैँले सिकाउँछौं । त्यस्तै काम खोज्नेहरूको लागि पनि विभिन्न तालिमहरू दिएर भए पनि कामका लागि योग्य बन्नका लागि समेत सहयोग गर्छौँ ।

अहिले नेपालमा अनलाइन जब प्लेटफर्म धेरै नै खुलेको देखिन्छ। यसले कस्तो खालको चुनौति अथवा अवसर थपेको छ ? 

नेपालमा कपी पेस्ट गर्ने प्रचलनले गर्दा अहिले बजारमा अनलाइन जब प्लेटफर्ममा खासै स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुन सकिरहेको छैन । केही नयाँ सोच र सेवाहरू लिएर बजारमा आएको भए सायद हाम्रो लागि चुनौती हुन्थ्यो ।

तर हामीले जे गरिरहेका छौं, त्यही मात्र गर्ने कम्पनीहरू थपिएर हामीलाई खासै चुनौती भए जस्तो लाग्दैन । बरु हामी आफैं आन्तरिक रुपमा कसरी राम्रो हुने भन्ने विषयको चुनौती लिएर काम गरिरहेका छौं । 

नेपालको श्रम बजारलाई कसरी हेर्नु भएको छ ? 

नेपालमा माग भन्दा पनि आपूर्तिमा ठूलो कमी छ । यसको अर्थ सीप भएका कामदारहरू पाउन गाह्रो छ । हाम्रो स्कुलिङ नै कामसँग सम्बन्धित छैन । भविष्यमा कस्तो काम गर्ने भनेर सानोदेखि नै त्यो कामसँग सम्बन्धित सीप सिकाउने शिक्षाको कमी छ ।

फरक फरक मान्छेको फरकफरक इच्छाहरू हुन्छन् । त्यही भएर सबैको इच्छा अनुसार काम गर्नसक्ने शिक्षा दिन आवश्यक छ । अनि अर्को महत्वपूर्ण कुरा भनेको आत्मविश्वास हो ।

नेपालमा धेरै मान्छेहरूमा आत्मविश्वासको कमी देख्छु । साथी अष्ट्रेलिया गयो भनेर म पनि त्यतै जान्छु भन्ने, आफ्नो लागि आफैं निर्णय लिन नसक्ने लगायतका समस्याहरू यहाँ छन् । त्यस्तै व्यक्तिगत रुपमा पनि मान्छेहरू प्रतिस्पर्धात्मक हुन नसक्दा श्रम बजारमा सीपयुक्त जनशक्तिको कमी देख्छु ।

उद्यमी बन्ने सोच भएका नयाँ पुस्तालाई तपाईंको केही सुझाव छ ? 

उद्यमी बन्न सबैभन्दा पहिला जागिर गर्न जरुरी छ । कम्तीमा पनि दुई वर्ष जागिर गर्नुस् भन्छु म । एउटा व्यवसाय कसरी गर्न सकिन्छ भनेर सिक्न जरुरी छ । जागिर गर्दा तपाईंले एउटा कर्पोरेट कल्चर सिक्नु हुन्छ ।

एउटा कम्पनी कसरी चलेको छ भन्ने कुरा सिकेपछि आफैँले महसुस गर्न सकिन्छ- के म उद्यमी बन्न तयार छु ? अनि मात्र अगाडि बढ्नुपर्छ । यसका लागि धेरै मेहनत र धैर्यता चाहिन्छ ।

नेपालमा स्टार्टअप गर्नका लागि नीतिगत रुपमा कत्तिको सहज देख्नुहुन्छ ? 

तपाईंको व्यवसाय तपाईंले बनाउने हो, सरकारले होइन । सरकारको नियम मान्ने अनि कर तिर्ने हो । न कि सरकारले यो गर्नु पर्‍यो त्यो गर्नु पर्‍यो भनेर कसैमा निर्भर हुने होइन । उद्यमी भनेको अगाडि बढ्ने हो । कसैको सहयोग कुरेर बस्ने होइन, आफूले काम गर्ने । 

अन्त्यमा केही थप्न चाहनुहुन्छ ? 

जो मान्छेहरू आफ्नै उद्यममा लागिरहनु भएको छ अथवा जागिर गुमाउनु भएको छ भने म नआत्तिन आग्रह गर्छु । आशा मार्नु हुन्न । समीक्षा गर्नुपर्छ अनि कसरी आफूलाई उकास्नुपर्छ भनेर बुझ्न जरुरी छ ।