सर्वम् एआईका सीईओ प्रत्यूष भन्छन्ः खुसीसाथ नेपाल र नेपाली कम्पनीहरूसँग सहकार्य गर्न तयार छौँ
असार १, २०८३ ११:५३
- प्रत्यूष कुमार
मेरो लागि नेपाल आउने यो पहिलो अवसर हो र विमानस्थलमा ओर्लिएदेखि नै मैले यस देशको सुन्दरतालाई गहिरोसँग महसुस गरिरहेको छु । यस सुन्दर देशमा मलाई आमन्त्रण गर्नुभएकोमा म आयोजक तथा यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण उद्योगी, प्राज्ञिक व्यक्तित्व, दूतावासका प्रतिनिधि र स्टार्टअपका साथीहरूलाई हार्दिक धन्यवाद दिन चाहन्छु ।
यस मञ्चबाट म केही यस्ता विषयहरूमा बोल्न चाहन्छु, जसको मलाई राम्रो अनुभव छ र केही यस्ता विषयहरू, जुन हामीले आगामी दिनहरूमा सँगै खोज-अनुसन्धान र आविष्कार गर्नुपर्नेछ ।
एआईको अभूतपूर्व विकास र नयाँ युगको सुरुवात
हामी सबै एआई (एआई) सँग परिचित छौं । यहाँ उपस्थित धेरैले एआई निर्माण गरिरहनु भएको होला भने प्रायः सबैले यसको प्रयोग गरिरहनु भएकै छ । तर, एआईले भविष्यमा के हासिल गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई आजको दिनमा पनि कम आँक्न धेरै सजिलो छ । इन्जिनियरिङको क्षेत्रमा यो एउटा यस्तो आश्चर्यजनक विकास हो, जहाँ हामीले निर्माण गरेका प्रणालीहरूको आकार जति बढाउँदै लगिन्छ, तिनले त्यति नै बढी मूल्य (Value) दिन थाल्छन् ।
उदाहरणका लागि, मानवजातिले कुनै समय हतौडा आविष्कार गर्यो; हामीले ठुला हतौडाहरू र अन्य इन्जिनियरिङ प्रणालीहरू बनायौं । तर हामीले लगातार ठुला र अझ ठुला हतौडाहरू मात्र बनाएनौं । तर एआईको क्षेत्रमा भने पछिल्ला केही वर्षहरूमा एआई मोडेलहरूको आकार कम्तीमा दशौं लाख गुणाले बढेको छ र तिनीहरू निरन्तर अझ उत्कृष्ट र सक्षम बन्दै गइरहेका छन् ।
प्राविधिक भाषामा यसलाई 'स्केलिङ ल' (Scaling Law) वा ठुलो स्तरमा देखिने 'इमर्जेन्ट बिहेभियर' (Emergent behavior) भनिन्छ । र, यो विकासक्रम कहाँ गएर रोकिन्छ भन्ने कसैलाई थाहा छैन । केही वर्षअघि मैले आईआईटी मद्रासमा एआई पढाउँदाको अवस्था, आजको अवस्था र यस दशकको अन्त्यसम्ममा एआईले गर्न सक्ने कामहरूबिच नाटकीय भिन्नता हुनेछ । त्यसैले व्यापारिक लिडरहरू, स्टार्टअपहरू र सरकारी अधिकारीहरूले एआईको शक्तिलाई कम आँक्नु ठुलो भूल हुनेछ ।
हामी अहिले इतिहासको यस्तो मोडमा छौँ, जुन स्टिम इन्जिनको आविष्कारपछिको समय जस्तै हो । त्यसबेला संसारको दिशा नै परिवर्तन भएको थियो । औद्योगिकीकरण भयो, नयाँ भू-भागहरू पत्ता लागे र आगामी ३००-४०० वर्षको विश्वको आर्थिक नक्सा नै परिवर्तन भयो । आज एआईको मामिलामा त्यही क्षण दोहोरिइरहेको छ ।
यो यस्तो प्रविधि हो, जसले अन्य हरेक प्रविधिमा हस्तक्षेप (Disrupt) गर्नेछ, मानव संसाधनको हाम्रो बुझाइलाई परिवर्तन गर्नेछ, भू-राजनीतिक सीमाहरूलाई पुनः परिभाषित गर्नेछ र रोजगारी गुम्ने जस्ता कारणले ठुलो सामाजिक उथलपुथल पनि ल्याउन सक्नेछ ।
तर यसको अर्को पाटो पनि छ । यो यस्तो प्रविधि हो, जसले नेपाल र भारत जस्ता देशहरूमा रहेका अर्बौं मानिसहरूका लागि अवसरको ढोका खोल्नेछ । आज पनि हामीकहाँ सबैका लागि गुणस्तरीय प्राथमिक शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र कानुनी सेवाहरू समान रूपमा उपलब्ध छैनन् । यदि हामीले एआईलाई सही रूपमा प्रयोग गर्न सक्यौं भने, यो समानता र भलाइको एउटा विशाल शक्ति बन्न सक्छ ।
यो अत्यन्तै शक्तिशाली प्रविधि हो; यसले हामीलाई कम विश्वास, बढी द्वन्द्व र सामाजिक अशान्तितर्फ पनि लैजान सक्छ । अथवा हामी एउटा यस्तो समतामूलक विश्वतर्फ अघि बढ्न सक्छौं, जहाँ सबैका लागि प्रचुरता (Abundance) हुनेछ । त्यसैले यो समय अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ र सही नतिजा प्राप्त गर्न विश्वविद्यालय, सरकार, उद्योग र स्टार्टअप सबैले जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नुपर्छ । मलाई लाग्छ, नेपाल र यसको आर्थिक वृद्धिको बारेमा सोच्दा, तपाईंहरूले एआईलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ र यो प्रविधिको प्रयोगमा छलाङ मार्नुपर्छ ।
सार्वभौम एआई र भारतको यात्रा
विगत दुई-तीन वर्षमा भारतले एआईको क्षेत्रमा के-के हासिल गर्यो र हामीले के सिक्यौं भन्ने कुरा शेयर गर्न चाहन्छु । एआई १९५० को दशकदेखि नै अस्तित्वमा रहेको विषय हो । तर पछिल्ला ५-६ वर्षमा यो अनुसन्धानको विषयबाट धेरै डेटा, धेरै कम्प्युट र धेरै ऊर्जा खपत गर्ने विशाल प्रणालीमा परिणत भएको छ । यसको नेतृत्व अमेरिकाले गर्यो, जहाँ एलन मस्क लगायतले ओपन एआई (OpenAI) मा लगानी गरेर यसलाई स्केल अप गर्ने निर्णय गरे ।
ओपन एआईले च्याटजीपीटी सार्वजनिक गर्दा म माइक्रोसफ्ट रिसर्चमा काम गरिरहेको थिएँ र मैले यो अप्रत्याशित परिवर्तन नजिकबाट देखेको थिएँ । अमेरिकाले 'फर्स्ट मुभर एडभान्टेज' (First mover advantage) लियो ।
त्यसपछि मेटा (Meta) जस्ता कम्पनीहरूले ओपन-सोर्स मोडेलहरू निर्माण गर्न थाले । जसमा लामा (Llama) कार्यक्रम सुरु भयो । लामा-३ (Llama 3) मा योगदान गर्ने एसियाको एक मात्र कम्पनी 'सर्वम्' (Sarvam) थियो, जहाँ हामीले भारतीय भाषाहरूको प्रयोगमा उनीहरूलाई सघायौं र म त्यतिबेला मेटा समूहको एआई सल्लाहकार पनि थिएँ । ओपन सोर्सको अवधारणाले विश्वभर नवीनता ल्यायो र चीनले पनि यसमा ठुलो प्रगति गर्यो । एन्थ्रोपिक जस्ता कम्पनीहरू पनि आए ।
यही परिदृश्यमा भारत सरकारले क्याबिनेटबाट स्वीकृत गरी ठुलो रकमसहित 'इन्डिया एआई मिसन' सुरु गर्यो । यस मिसनको मुख्य उद्देश्य आधारभूत मोडेलहरू (Foundation models) को तालिमलाई साथ दिनु थियो । डिजिटल प्रविधिको दुनियाँमा आफ्नै 'सार्वभौम क्षमता' (Sovereign capability) हुनु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ । यो आणविक हतियारको विकास जस्तै हो; कुनै एक देशले आणविक बम बनायो भन्दैमा अरूले आफ्नो क्षमता विकास गर्न छोड्दैनन् । रणनीतिक स्वायत्तता र सुरक्षाका लागि आफ्नै क्षमता चाहिन्छ ।
इन्डिया एआई मिसनले एउटा चुनौती दियो: के हामी भारतमै डेटा तयार गरेर, भारतमै रहेका जीपीयू प्रयोग गरेर, स्क्र्याचबाट आफ्नै मोडेल ट्रेन गर्न सक्छौं ? प्रतिस्पर्धी प्रक्रियाबाट हामी (सर्वम् एआई) छानियौं । मुम्बई नजिकैको योटा (Yota) डेटा सेन्टरमा राखिएका जीपीयूहरू प्रयोग गरेर हामीले काम सुरु गर्यौं । बैंगलोरको एउटा सानो स्टार्टअप, जहाँ सुरुमा जम्मा १५ जना अनुसन्धानकर्ताहरू थिए । जसमध्ये धेरैजसो अमेरिका र युरोपबाट फर्किएका मेरा पूर्व विद्यार्थीहरू थिए ।
उनीहरूको मिहिनेतले हामीले १०५ अर्ब, ३० अर्ब र ३ अर्ब प्यारामिटरका मोडेलहरू ट्रेन गर्यौँ । करिब २ करोड डलर लाग्ने यो काम सरकारले कम्प्युट उपलब्ध गराएका कारण सम्भव भयो । आज चिनियाँ र अमेरिकी इकोसिस्टम बाहिर, फ्रान्सको मिस्ट्रल (Mistral) र भारतको सर्वम्ले मात्र आफ्नै अनुसन्धानबाट १०० अर्बभन्दा बढी प्यारामिटरको मोडेल स्क्र्याचबाट ट्रेन गरेका छन् ।
हामीले यो मोडेल यसै वर्षको फेब्रुअरीमा दिल्लीमा आयोजित 'एआई इम्प्याक्ट समिट'मा सार्वजनिक गर्यौँ, जहाँ सम्माननीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले पनि गहिरो चासो राख्दै हाम्रो प्रगतिको अनुगमन गरिरहनु भएको थियो । यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने, नेपालले पनि 'नेपाल एआई मोडेल'को बारेमा सोच्न सक्छ । यसका लागि सरकारले 'मिसन मोड' मा काम गर्नु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ ।
प्रतिभा (Talent) र नयाँ पुस्ताको तयारी
मोडेल बनाउनुभन्दा पनि ठुलो कुरा त्यो मोडेल बनाउन सक्ने ट्यालेन्ट (प्रतिभा) तयार गर्नु हो । आज हाम्रो कम्पनी सर्वम्मा २२५ जना भन्दा बढी मानिस छौं । एआई यति छिटो परिवर्तन भइरहेको छ कि २० वर्ष पढेर कार्यस्थलमा जाने हाम्रो परम्परागत शिक्षा प्रणाली अब असान्दर्भिक हुँदैछ ।
पोस्ट-एआई (एआई पश्चात्को) युगमा सफल हुने व्यक्ति त्यो हो, जसले आफ्नो क्षेत्र (जस्तै: उत्पादन, यातायात, ऊर्जा) बुझ्छ र त्यसमा एआई प्रविधिलाई जोडेर मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ । अमेरिकाको पालान्टिर (Palantir) कम्पनीले सुरु गरेको 'फरवार्ड डिप्लोइड इन्जिनियर्स' (Forward deployed engineers) को अवधारणामा आधारित रहेर हामी भारतमा 'सर्वम् फरवार्ड' (Sarvam Forward) कार्यक्रम सुरु गर्दैछौं । जसको लक्ष्य १० लाख भारतीयहरूलाई तालिम दिनु हो । यदि नेपालका विश्वविद्यालय र उद्योगहरू इच्छुक छन् भने, हामी यो कार्यक्रम र यसको अध्ययन सामग्री नेपालमा पनि निःशुल्क उपलब्ध गराउन तयार छौं । हामीले बुझ्नुपर्छ कि अबको हरेक महिना प्रविधिको हिसाबले फरक हुनेछ ।
आम मानिसका लागि एआई: जनस्तरमा प्रविधिको पहुँच
म भर्खरै अमेरिकाको सान फ्रान्सिस्कोमा दुई हप्ता बिताएर फर्किएँ । जहाँ मैले सत्या नाडेला, बिल गेट्स, विनोद खोसला लगायतका लिडरहरूसँग भेटेँ । अमेरिकामा केही कम्पनीहरू ठुलो भ्यालुएसनमा आईपीओमा जाँदैछन् । तर त्यहाँका आम मानिसहरू रोजगारी गुम्ने डर, डेटा सेन्टरले खाने पानी र बिजुलीको खपतलाई लिएर चिन्तित छन् ।
हामीले एआईलाई केही प्रविधि कम्पनीहरूको नाफाका लागि मात्र नभई आम मानिसको फाइदाको लागि प्रयोग गर्नुपर्छ । भारतमा हामीले 'आधार' (Aadhaar), 'यूपीआई' (UPI) र अकाउन्ट एग्रिगेटर जस्ता डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत जसरी जनस्तरमा क्रान्ति ल्यायौं, एआईलाई पनि त्यस्तै बनाउनुपर्छ ।
यही सोचका साथ हामीले 'सम्वाद' (Saambad) नामक एआई भ्वाइस बट बनाएका छौं । यसले ११ वटा भाषामा मानिसले जस्तै टेलिफोनमा कुरा गर्न सक्छ । यो च्याट गर्नको लागि होइन, निश्चित समस्या समाधान गर्नको लागि हो । आजको दिनमा हामी यो प्लेटफर्ममार्फत दैनिक २० लाख फोन कलहरू सञ्चालन गरिरहेका छौं । जुन पूर्ण रूपमा एआईले गर्छ र यसमा कुनै मानिस संलग्न छैन ।
हामीले भारतको कृषि मन्त्रालयसँग मिलेर एकै हप्तामा ३.५ करोड किसानहरूलाई (जुन नेपालको कूल जनसंख्या भन्दा बढी हो) फोन गर्यौँ । हाम्रो एआईले किसानहरूसँग कुन बाली लगाउनुभएको छ, के समस्या छ भनेर सोध्यो र सरकारलाई डेटा ड्याशबोर्ड तयार गरिदियो । मानिस पठाएर यो काम गर्न असम्भव र दशौं लाख गुणा महँगो हुन्थ्यो । त्यस्तै, प्रधानमन्त्री जनधन बीमा योजना अन्तर्गत हामीले एसबीआई लाइफसँग मिलेर ४.५ करोड मानिसहरूलाई फोन गरी उनीहरूको बीमा नवीकरण गर्न सम्झायौं ।
यसको लागत सुन्दा तपाईंलाई अचम्म लाग्न सक्छ । हामीले प्रति मिनेट १ भारतीय रुपैयाँभन्दा कम लागतमा यो एआई कल सेवा दिइरहेका छौं । यदि नेपालमा पनि ठुलो स्तरमा भ्वाइस एआई सञ्चालन गर्न चाहने कम्पनीहरू छन् भने, हामी हाम्रो यो पूर्ण प्रविधि (स्ट्याक) नेपालमा ल्याउन र सहकार्य गर्न अत्यन्तै खुसी हुनेछौं । यसबाहेक, प्राथमिक शिक्षामा एआईको पहुँच पुर्याउन हामी आईआईटी मद्रासको 'बोधन एआई' (Bodhan AI) सँग मिलेर पनि काम गरिरहेका छौं ।
सुरक्षा, साइबर जोखिम र ओपन सोर्सको भविष्य
क्षमतावान् एआईको प्रयोग खराब तत्वहरूले पनि गर्न सक्छन् । उनीहरूले डेटा सेन्टर मात्र होइन, पावर ग्रिड, सरकारी पूर्वाधार र विश्वविद्यालयका प्रणालीहरूमाथि आक्रमण गर्न सक्छन् ।
यसबाट बच्न हामीले मुख्यत: तीनवटा काम गर्नुपर्छ । पहिलो, पुराना कोडहरूमा रहेका कमजोरीहरू पत्ता लगाएर त्यसलाई प्याच गर्न (टाल्न) आईटी सेवाहरूलाई सक्रिय बनाउनुपर्छ । दोस्रो, डिजिटल प्रणालीहरू वरपर बलियो गार्डरेल (सुरक्षा घेरा) बनाउनुपर्छ । र तेस्रो, हामीले आफ्नै अफेन्सिभ क्यापेबिलिटी (आक्रामक क्षमता) पनि विकास गर्नुपर्छ, किनकि यो एउटा हतियार प्रणाली (Weapon system) जस्तै हो र यसलाई बुझ्न दुवै पक्षको ज्ञान हुनुपर्छ ।
विश्वलाई एआई नबनाऊ भनेर रोक्न सकिँदैन । भोलि कुनै नयाँ मोडेल बन्यो र त्यो नेपाल वा भारतलाई दिइएन भने हामीले के गर्ने ? वा त्यसबापत ठुलो रकम मागियो भने के गर्ने ? त्यसैले पनि सार्वभौम एआई क्षमता अनिवार्य छ ।
ओपन सोर्सको सन्दर्भमा, हामीले १० देखि २० ट्रिलियन टोकन र १०५ अर्ब प्यारामिटरको मोडेल बनायौं । अब हामीले बनाउने अर्को मोडेल कम्तीमा ६० ट्रिलियन टोकन र १ ट्रिलियन प्यारामिटरको हुनेछ । जसको लागत ३०० देखि ४०० मिलियन डलरसम्म पर्न सक्छ । यो खर्च हरेक कम्पनी वा देशले गर्न सक्दैनन् । त्यसैले हामी ओपन सोर्समा विश्वास गर्छौं ।
एनभिडियाले बनाएको 'नियोट्रोन कोलिसन' (Neotron coalition) मा सहभागी हुने हामी एसियाकै सम्भवतः एकमात्र कम्पनी हौं । आधारभूत मोडेलहरू ओपन सोर्स हुनुपर्छ, ताकि कम्पनीहरू र देशहरूले आफ्नै डेटा प्रयोग गरेर त्यसलाई आफ्नो आवश्यकता अनुसार 'फाइन-ट्युन' (Fine-tune) गर्न सकून् । यदि सबैले एउटै बन्द (Closed) एआई प्रयोग गर्ने हो भने व्यापारमा विविधता (Differentiation) कसरी आउँछ ?
पूर्वाधार, डेटा सेन्टर र दिगोपन
नेपालले आगामी बजेटमा एआई डेटा सेन्टर बनाउने योजना राखेको मैले सुनें । डेटा सेन्टर सडक वा बन्दरगाह जस्तै भविष्यको पूर्वाधार हो । तर यसमा सही समय र सही तरिकाले प्रवेश गर्नुपर्छ । तपाईंहरूसँग सही ऊर्जा नीति, सही डेटा सेन्टर नीति र सही जीपीयू/टीपीयू (GPU/TPU) फर्म फ्याक्टर हुनुपर्छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, डेटा सेन्टर सञ्चालन गर्नु आफैमा एउटा 'डिप टेक' (Deep tech) कार्य हो । पैसा लगानी गर्नुअघि नेपालले डेटा सेन्टर व्यवस्थापन गर्न सक्ने १०० जना मानिसलाई तालिम दिनुपर्छ ।
साथै, एआई मोडेलहरूले धेरै ऊर्जा र पानी खपत गर्छन् भन्ने चिन्ता पनि जायज छ । तर म प्रविधिको पक्षपाती हुँ । एआईले एक रुपैयाँ प्रति मिनेटमा आम मानिसलाई बौद्धिकता (Intelligence) र शिक्षामा पहुँच दिइरहेको छ; यो समानता ल्याउने अहिलेसम्मकै ठुलो प्रविधि हो र यसको फाइदा लागतभन्दा धेरै गुणा बढी छ । प्रविधिको विकास हुँदै जाँदा हामीले निर्माण गर्दै र त्यसलाई अप्टिमाइज गर्दै लैजानुपर्छ ।
ऊर्जाको यो मागले हामीलाई साना र मोड्युलर आणविक रियाक्टर जस्ता सफा ऊर्जातर्फ डोहोर्याउन सक्छ । हामीले भारतको अन्तरिक्ष कम्पनी पिक्सेल (Pixel) सँग मिलेर बाह्य अन्तरिक्षमा जीपीयू सहितको भू-उपग्रह पठाउने र त्यहाँको सौर्य ऊर्जा र चिसो तापक्रमको प्रयोग गरेर एआई मोडेल चलाउने परिकल्पनामा पनि काम गरिरहेका छौं ।
एज एआई (Edge AI) को कुरा गर्दा, एचएमडी (नयाँ नोकिया) ले हाम्रा मोडेलहरू राखेर भर्खरै नयाँ फोन सार्वजनिक गरेको छ । ड्रोनहरूमा, विशेषगरी सेनामा अटोमोनस ड्रोनको प्रयोग बढ्दो छ । तर ल्यापटपमा साना मोडेलहरू (SLMs) चलाउनु हाललाई ध्यान भड्काउने कुरा मात्र हो; हामीले स्मार्ट चस्मा (Smart glasses) वा इयरफोन जस्ता डिभाइसहरूबाट सिधै क्लाउडको शक्तिशाली एआई प्रयोग गर्न सक्ने प्रविधिमा जोड दिनुपर्छ ।
वेबसाइट चलाउन नजान्ने ग्रामीण महिलाले पनि फोनमा बोलेरै फिक्स्ड डिपोजिट (एफडी) गर्न सक्ने प्रणाली हामीले बनाउनु छ । 'सर्वम्' शब्द संस्कृतबाट लिइएको हो, जसको अर्थ 'सबैथोक' वा 'सबैका लागि' भन्ने हुन्छ । प्रविधिलाई हामीले पूर्ण रूपमा मानवीय बनाउनुपर्छ ।
नेपालको प्राथमिकता र स्टार्टअप संस्कृति
यदि नेपालले एआई मिसन सुरु गर्ने हो भने, पहिलो प्राथमिकता ट्यालेन्टलाई दिनुपर्छ । सँगसँगै एप्लिकेसन लेयरमा काम गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । एप्लिकेसन बनाउनु अनुसन्धान गर्नुभन्दा कमसल हो भन्ने कुनै पनि जात व्यवस्था प्रविधिमा हुनुहुँदैन । एन्थ्रोपिक वा क्लाउड (Claude) प्रयोग गरेर नेपाली समाजका समस्या समाधान गर्ने स्टार्टअपहरू अघि बढ्नुपर्छ ।
सरकारले बजेटमा निश्चित रकम एआईका लागि छुट्याउनुपर्छ ताकि नवीन सोच भएकाहरूले फन्डको अभाव भोग्न नपरोस् । नेपालका कम्पनीहरूले अमेरिकाका एनभिडिया, एआरएम, एएमडी जस्ता कम्पनीहरूसँग गहिरो संवाद अघि बढाउनुपर्छ ।
अन्तमा, एउटा स्टार्टअप चलाउनु भनेको तलबको लागि काम गर्नुभन्दा धेरै ठुलो मिसन हो । अमेरिकाको सिलिकन भ्यालीले प्राविधिक नवप्रवर्तनबाटै ठुलो आर्थिक फड्को मारेको हो । स्टार्टअपको यात्रा अत्यन्तै कठिन हुन्छ; यसले तपाईंलाई हरेक दिन हरेक दिशामा तन्काउँछ । नेपालका विश्वविद्यालयहरूले आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई केही सिकाउनुपर्छ भने त्यो हो- दुःख सहने इच्छाशक्ति । दृढ संकल्पसहित यो दुःख झेल्न तयार हुनेहरूले नै भोलिको प्रविधिको नेतृत्व गर्नेछन् ।
नेपालमा सर्वम् एआईको वेबसाइट जियोब्लक भएको रहेछ, किनकि सुरुवाती दिनमा हामीमाथि ह्याकरहरूको आक्रमण भएपछि हाम्रो टिम निकै सचेत भएको थियो । म यसलाई छिट्टै अनब्लक गराउनेछु । विश्व भू-राजनीतिक तनाव र घट्दो विश्वासको अवस्थाबाट गुज्रिरहेको यो समयमा, एआई एउटा यस्तो माध्यम बन्न सक्छ, जसले नेपाल र भारतबिचको सांस्कृतिक, भाषिक र आध्यात्मिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउन सकोस् ।
एआईले मानिसका धेरै कामहरू (अटोमेसन) गर्नेछ । त्यसैले अब हामीले हाम्रा बालबालिकाहरूलाई सिकाउनुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको असल मानिस बन्नु हो । म विश्वस्त छु कि यस क्षेत्रको (नेपाल-भारत) आध्यात्मिक र सांस्कृतिक जगले बाँकी विश्वको तुलनामा हामीलाई अझ बढी लचिलो र सुदृढ बनाउनेछ । सर्वम् एआई नेपालका सरोकारवालाहरूसँग मिलेर यहाँको एआई विकासमा योगदान गर्न सदैव तत्पर छ ।
(भारतको अग्रणी आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) स्टार्टअप 'सर्वम् एआई' (Sarvam AI) का सह-संस्थापक एवं सीईओ प्रत्यूष कुमारले हालै नेपाल भ्रमणका क्रममा एआईको भविष्य, भारतको एआई मिसन र नेपाल-भारत सहकार्यका सम्भावनाहरूमाथि विस्तृत विचार राखेका थिए । यो आलेख उनको सोही मन्तव्यमा आधारित भएर तयार पारिएको हो ।)
पछिल्लो अध्यावधिक: असार १, २०८३ ११:५७
