सुरक्षित भविष्यका लागि किन पढ्ने बी टेक ईन एआई ?
असार ३०, २०८३ १५:९
आधुनिक विश्वमा कम्प्युटर प्रणालीले मानिस जस्तै सोच्ने, सिक्ने, निर्णय लिने र जटिल समस्याहरूको स्वतन्त्र रूपमा समाधान गर्ने प्रविधिलाई आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) भनिन्छ । नेपाल सरकारले यस प्रविधिलाई देशको डिजिटल ग्याप कम गर्ने, सार्वजनिक सेवालाई आधुनिक बनाउने र शिक्षाको गुणस्तर सुधार्दै आर्थिक-सामाजिक विकासमा टेवा पुर्याउने मुख्य औजारको रूपमा लिएको छ ।
परम्परागत प्रविधिले केवल भौतिक कार्यलाई सहज बनाउने भए तापनि एआई इन्जिनियरिङले भने बौद्धिक र स्वचालित पूर्वाधार निर्माणमा जोड दिन्छ । आजको समयमा कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, वित्त र सुरक्षा जस्ता बहुआयामिक क्षेत्रहरूमा एआई मोडेल र एपहरूको प्रयोग बढ्दै गएको छ । यसैबिच यस आलेखमा पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय र अन्य विश्वविद्यालयहरुले ल्याएको शैक्षिक कार्यक्रम बी टेक ईन एआई (B.Tech. in AI) र नेपालले नीतिगत तवरमा एआई क्षेत्रमा काम गरिरहेको विषयलाई चर्चा गरिएको छ ।
रोजगारीको सम्भावना र राष्ट्रिय लक्ष्य
सूचना प्रविधि र डिजिटल अर्थतन्त्रको द्रुत विकाससँगै दक्ष एआई पेसाकर्मीहरूको माग स्वदेश तथा विदेशमा निकै बढिरहेको छ । नेपाल सरकारले राष्ट्रिय एआई नीति-२०८२ मार्फत यसलाई संस्थागत आधार प्रदान गर्दै आगामी पाँच वर्षभित्र कम्तीमा ५,००० दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
एआईको उच्चतम प्रयोगबाट सूचना प्रविधि क्षेत्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा थप एक प्रतिशतले योगदान पुर्याउने राज्यको योजना छ । यस क्षेत्रको प्रवर्द्धनका लागि उच्च-स्तरीय एआई नियमन परिषद् र राष्ट्रिय एआई केन्द्र स्थापना गर्ने व्यवस्था गरिएको छ ।
नेपाली विद्यार्थीहरूले नेपालमै बसेर विश्वका बहुर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूमा ‘रिमोट वर्क’ गर्ने मात्र नभई बैंक र वित्तीय क्षेत्रमा इन्डस्ट्री ४.० को सुरुवात गरी उच्च पारिश्रमिक आर्जन गर्न सक्ने प्रशस्त सम्भावनाहरू देखिएका छन् ।
बजेटमा एआई तथा नवप्रवर्तन कार्यक्रम
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटले नेपाललाई आत्मविश्वासका साथ एआई युगमा प्रवेश गराउन धेरै ठोस कार्यक्रमहरू ल्याएको छ । काठमाडौंको स्यूचाटारमा नेपालकै पहिलो ‘सोभरेन एआई कम्प्युट सेन्टर’ स्थापना गरी हजारौँ जीपीयू र चिपहरूको माध्यमबाट उद्यमी तथा स्टार्टअपहरूलाई सहुलियत दरमा कम्प्युट क्षमता उपलब्ध गराइने भएको छ ।
यसका साथै नेपालको स्वच्छ जलविद्युत् ऊर्जालाई उच्च मूल्यको एआई कम्प्युट सेवामा रूपान्तरण गर्ने प्रस्ताव अगाडि सारिएको छ । बाह्य मुलुकमा रहेका नेपाली विज्ञहरूलाई स्वदेश फर्काउन ‘ब्रेन गेन’ कार्यक्रम अन्तर्गत प्रतिष्ठित फेलोसिपको व्यवस्था गरिएको छ भने रणनीतिक महत्त्वका आयोजनाका लागि ‘मदरल्याण्ड फण्ड’ मार्फत एआई फ्याक्ट्रीमा लगानी गरिनेछ ।
बजेटले गणित र प्राज्ञिक विधालाई प्राथमिकता दिँदै राजस्व अनुसन्धान, लेखापरीक्षण र नेपाल प्रहरीको फरेन्सिक ल्याबमा समेत एआई प्रणाली विकास गर्ने योजना अघि सारेको छ । सूचना प्रविधि र विज्ञान मन्त्रालयका लागि अर्बौँको बजेट विनियोजन हुनुका साथै आईटी सेवा निर्यातबाट हुने आम्दानीमा आयकर छुट र स्वेट इक्विटीमा कर सहुलियत जस्ता प्रोत्साहनहरू थपिएका छन् ।
अनुसन्धान, अवसर र चुनौतीहरू
एआई विधा केवल सफ्टवेयर विकासमा मात्र सीमित नभई यो विस्तृत प्राज्ञिक र व्यावहारिक अनुसन्धानसँग गहिरोसँग जोडिएको छ । नेपालको मौलिक परिवेशमा स्थानीय भाषाहरूको प्रयोग बढाउन, कृषिमा माटोको अवस्था र बालीको रोग पहिचान गर्न र प्राकृतिक विपद्को पूर्वानुमान गर्न एआईको प्रयोग प्रभावकारी देखिएको छ ।
यद्यपि, डेटा उपलब्धता, क्लाउड पूर्वाधार र उच्च कार्यक्षमता भएका कम्प्युटिङ प्रणालीको अभाव अझै पनि एउटा चुनौतीको रूपमा रहेको छ । प्रविधिको बढ्दो प्रयोगसँगै डेटा सुरक्षा, गोपनीयता र डिप फेकजस्ता नैतिक चुनौतीहरू देखा परेका छन्, जसलाई सम्बोधन गर्न सरकारले कानुनी मापदण्डहरू तयार गरिरहेको छ ।
मेधावी विद्यार्थीहरू विदेश पलायन हुने समस्या रोक्न सबै प्रदेशहरूमा एआई एक्सिलेन्स सेन्टर र ‘ब्रेन गेन’ जस्ता रणनीतिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने नीति लिइएको छ ।
विश्वव्यापी रूपमा रोजगारीको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको बेला एआई प्रणालीको विकास र नियमन गर्न सक्ने जनशक्तिको भविष्य बढी सुरक्षित देखिएकाले यसप्रति विद्यार्थी र अभिभावकहरूको आकर्षण बढ्दो छ ।
राष्ट्रिय नीति अनुसार विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक ज्ञान दिलाउन विशेष छात्रवृत्ति र इन्टर्नशिपको व्यवस्था गरिएको छ । नयाँ सोच भएका युवाहरूलाई आफ्नै डिजिटल उद्योग खोल्न प्रोत्साहन गर्न एआई इन्क्युबेसन हब, सीड क्यापिटल र भेन्चर क्यापिटलजस्ता वित्तीय सुविधाहरू प्रदान गर्ने नीति लिइएको छ । नेपाललाई ‘ग्लोबल गभर्मेन्ट एआई रेडिनेस इन्डेक्स’ को उत्कृष्ट ५० देशहरूको सूचीमा पुर्याउने राष्ट्रिय सङ्कल्पले पनि यो क्षेत्र थप भरोसायोग्य बनेको छ ।
नेपालमा शैक्षिक अवस्था र पाठ्यक्रम
विश्व बजारको मागलाई दृष्टिगत गर्दै नेपालका प्रमुख विश्वविद्यालयहरूले आफ्नो पाठ्यक्रममा एआईका विषयहरू समावेश गर्न थालेका छन् । पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय, काठमाडौं विश्वविद्यालय लगायतका संस्थाहरूले चार वर्षे (८ सेमेस्टर) को ‘B.Tech. in AI’ प्राज्ञिक कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन् ।
यो पाठ्यक्रममा प्रवेश पाउन विद्यार्थीले कक्षा १२ (विज्ञान) वा सो सरहको योग्यतामा भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र गणित (PCM) विषयमा न्यूनतम ग्रेड प्राप्त गरेको हुनुपर्छ । विद्यार्थीहरूलाई सुरक्षित र वास्तविक वातावरणमा काम गर्न सिकाउन कलेजहरूले ‘रेगुलेटरी स्यान्डबक्स’ जस्ता आधुनिक पूर्वाधारको अवधारणा भित्र्याइरहेका छन्, जसले एआई मोडेलहरू विकास र परीक्षण गर्न मद्दत पुर्याउँछ ।
पाठ्यक्रममा पहिलो सेमेस्टरदेखि नै एआईको परिचयका साथै मसिन लर्निङ, डिप लर्निङ, कम्प्युटर भिजन, क्लाउड कम्प्युटिङ जस्ता आधुनिक विषयहरू समावेश छन् । विद्यार्थीहरूले आफ्नो रुचि अनुसार डेटा साइन्स वा इन्टरनेट अफ थिङ्स जस्ता ऐच्छिक समूहहरू रोज्न सक्छन् । अन्तिम वर्षमा विभिन्न आईटी कम्पनीहरूसँगको साझेदारीमा इन्टर्नशिप र रियल इन्डस्ट्री एक्सपोजरको व्यवस्था गरिएको छ ।
पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन लिएर यस पाठ्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको नेशनल इन्स्टिच्युट अफ इन्जिनियरिङ एण्ड टेक्नोलोजी (NIET) ले स्वास्थ्य क्षेत्रमा रोग पहिचान, रोबोटिक सर्जरी र बिरामीको डेटा व्यवस्थापन जस्ता 'रियल टाइम प्रोजेक्ट' मा समेत जोड दिँदै आएको छ । कम्प्युटर र बायोमेडिकल इन्जिनियरिङ् विषयहरू समेत पढाई हुने यस कलेजले यी उन्नत प्रविधिहरूको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
यो कोर्स पूरा गरेपछि विद्यार्थीहरूका लागि स्वदेश तथा विदेशमा रोजगारीका प्रचुर अवसरहरू उपलब्ध हुनेछन् । स्नातकहरूले नेपालका प्रतिष्ठित आईटी कम्पनी, बैंक, स्टार्टअप र सरकारी परियोजनाहरूमा एआई/एमएल इन्जिनियर, डेटा साइन्टिस्ट, प्रविधि परामर्शदाता वा एआई विशेषज्ञका रूपमा आकर्षक पारिश्रमिकमा काम गर्न सक्छन् । यसका साथै, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा रहेका ठुला प्रविधि कम्पनीहरूमा आबद्ध हुन वा मास्टर्स र पीएचडी जस्ता उच्च शिक्षाका लागि विदेशका ख्यातिप्राप्त विश्वविद्यालयहरूमा जान यो कोर्सले बलियो आधार प्रदान गर्दछ ।
समग्रमा, एआई शैक्षिक कार्यक्रम नेपालको डिजिटल भविष्यको एउटा मजबुत खम्बाको रूपमा स्थापित हुनुपर्छ । राष्ट्रिय एआई नीति-२०८२, सोभरेन एआई कम्प्युट सेन्टरको स्थापना र स्टार्टअपमैत्री आर्थिक प्रावधानहरूले यस क्षेत्रलाई थप बलियो बनाएका छन् ।
बढ्दो रोजगारीका अवसर र शैक्षिक संस्थाहरूले प्रदान गर्ने व्यावहारिक शिक्षाको संयोजनले यो विधालाई नयाँ पुस्ताका लागि निकै आकर्षक बनाएको छ । यदि सरकार, निजी क्षेत्र र शैक्षिक संस्थाहरूले सही पूर्वाधार र लगानीसहित सहकार्य गर्ने हो भने नेपालले यस क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्दै विश्वव्यापी डिजिटल अर्थतन्त्रमा आफ्नो दह्रो उपस्थिति जनाउन सक्नेछ ।
(लेखक देवीभक्त देवकोटा नेशनल इन्स्टिच्युट अफ इन्जिनियरिङ एण्ड टेक्नोलोजी (NIET) मा विभागीय प्रमुखको रूपमा कार्यरत छन् । उनी फ्रान्सको ‘स्केमा बिजनेस स्कुल’ मा एड्जङ्ट लेक्चररका रूपमा पनि आबद्ध छन् ।)
पछिल्लो अध्यावधिक: असार ३०, २०८३ १५:४८
