ट्रेन्डिङ:
सरल रूपमा यसरी बुझ्नुहोस् ‘मालवेयर’ र यसबाट बच्ने तरिका यसरी आफैं समाधान गर्नुहोस् स्मार्टफोनमा देखिने समस्या विश्वभरका स्टार्टअप कम्पनीहरूबीच प्रतिस्पर्धा गराउँदै भिजा, यसरी हुनुहोस् सहभागी यसरी आफैं समाधान गर्नुहोस् स्मार्टफोनमा देखिने समस्या नयाँ आईफोनमा यसरी ट्रान्सफर गर्नुहोस् पुरानो एन्ड्रोइड फोनको डेटा फोनमा राखेको प्याटर्न बिर्सनुभयो ? यस्तो छ अनलक गर्ने सहज तरिका आफ्नो स्थानीय तहको मोबाइल एप डाउनलोड गर्नुभयो त ? प्रयोगकर्ताको लोकसेन ट्र्याक गरेको घटनामा ५ अर्ब जरिबाना तिर्न फेसबुक तयार यसकारण ढिलो चार्ज हुन्छ मोबाइल, कतै तपाईंले गल्ती त गरिरहनु भएको छैन ? अनलाइनबाटै यसरी लिनुहोस् वैदेशिक रोजगारको पुनः श्रम स्वीकृति
close

सरल रूपमा यसरी बुझ्नुहोस् ‘मालवेयर’ र यसबाट बच्ने तरिका

टेकपाना टेकपाना

साउन ६, २०७८

सरल रूपमा यसरी बुझ्नुहोस् ‘मालवेयर’ र यसबाट बच्ने तरिका

काठमाडाैं । बढ्दाे इन्टरनेट र डिजिटल प्रयाेगसँगै साइबर अपराधका विभिन्न माध्यम देखापर्न थालेका छन् । जसमध्ये ‘मालवेयर’ एक हो । जुन आजकाे डिजिटल दुनियाँमा सबैका लागि चुनाैतीकाे विषय बन्दै आएकाे छ । त्यसैले यहाँ हामी तपाईंहरुलाई दूरसञ्चार क्षेत्रको नियामक निकाय नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले मालवेयरबारे तयार पारेको जानकारी दिँदै छाै‌ ।

मालवेयर के हो ?

मालवेयर (Malware: Malicious Software) ह्याकरद्वारा निर्माण भएको यस्तो प्रोग्राम हो, जसलाई ह्याकर/ साइबर अपराधीले ईमेल/इन्टरनेट तथा पेन ड्राइभ वा संक्रमित (Infected) कम्प्युटरको माध्यमबाट अन्य कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणालीलाई बिगार्न तथा नष्ट गर्न प्रयोग गर्ने गर्छन् ।

मालवेयर विभिन्न प्रकारका हुन्छन् जस्तैः Spyware, Ransomware/Crypto-malware, Adware, Virus, Trojan, Worms, Bot & Botnets, Rootkits, Keyloggers, Spam/Phishing आदि ।

मालवेयर कहाँबाट आउँछ ?

  • ईमेलमार्फत प्राप्त असुरक्षित फाइल ‘अट्याचमेन्ट’ तथा लिंकलाई क्लिक गर्दा
  • संक्रमित (Infected) पेन ड्राइभलाई फाइल ट्रान्सफर/कपी गर्नको लागि प्रयोग गर्दा
  • भिजिट गरिएको वेबसाइट अन्तर्गत Pop-Up Window/ Banner मा क्लिक गर्दा
  • फेसबुक, लिंकडिन, ह्वाट्सएप/भाइबरमा प्राप्त असुरक्षित ‘अट्याचमेन्ट’तथा लिंकलाई क्लिक गर्दा
  • Freeware/shareware तथा Pirated Software, Music Video डाउनलोड गर्दा प्रयोगकर्ताको कम्प्युटर/मोबाइलमा मालवेयर डाउनलोड तथा इन्स्टल हुन्छ ।

मालवेयरले के हानी गर्न सक्छ ?

कम्प्युटरमा मालवेयर इन्स्टल भएपछि यसले कम्युटर प्रयोगकर्ताको दैनिक क्रियाकलापलाई अवलोकन गरी प्रयोगकर्तालाई थाहै नदिई चल्ने र आर्थिक तथा व्यक्तिगत संवेदनशील डेटामा ह्याकर/ साइबर अपराधीलाई पहुँच पुर्‍याई दिनेदेखि सम्पूर्ण महत्वपूर्ण डेटालाई प्रयोग गर्न नसक्ने गरी इन्क्रिप्सन गरी दिन्छ । जसले गर्दा कम्प्युटर प्रणाली नचल्ने हुन सक्छ ।

मालवेयरबाट कसरी सुरक्षित रहने ?

  • Freeware, Pirated software/game, Free music/video, अश्लील सामग्री उपलब्ध हुने जस्ता असुरक्षित वेबसाइटहरुको प्रयोग नगरौं । त्यस्ता असुरक्षित वेभसाइटहरु भिजिट गर्दा Pop-Up Window/Banner मा प्रचारको लागि आउने लिंकमा क्लिक नगरौं र त्यस्ता वेबसाइटहरुबाट Freeware/shareware तथा Pirated Software, Music Video/games डाउनलोड नगरौं ।
  • सामाजिक सञ्जाल जस्तैः फेसबुक, ट्वीटर, लिंकडिन तथा ह्वाट्सएप/भाइबरमा प्राप्त हुने शंकास्पद ‘अट्याचमेन्ट’ तथा लिंकलाई क्लिक नगरौं ।
  • कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणालीमा ईमेल इन्टरनेटको लिंक तथा ‘अट्याचमेन्ट’ लाई सही पहिचान गरेर मात्र क्लिक वा ओपन गरी उक्त लिंक तथा ‘अट्याचमेन्ट’ शंकास्पद लागेमा नखोलौ ।
  • असुरक्षित वेभसाइटहरुको Cookies Request लाई स्वीकार (Accept) नगरौं, त्यसलाई Ignore गरौं ।
  • कुनै कारणवश कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणाली ह्याक भई ह्याकरले डेटा (Data) इन्क्रिप्सन गरी उक्त डेटा डिक्रिप्सनका लागि ह्याकरले पैसा भुक्तानी माग गरेमा त्यस्ता ह्याकरलाई भुक्तानी नगरौं । ह्याकरलाई भुक्तानी गर्दैमा उक्त डेटा डिक्रिप्सन हुने सम्भावना हुँदैन ।
  • बेवारिसे रुपमा भेटिएका पेन ड्राइभलाई कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणालीमा प्रयोग नगरौं ।
  • असुरक्षित वेबसाइटहरु पहिचान गर्ने Netcraft जस्ता Security Browser Add on Tools को प्रयोग गरौ ।
  • कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणालीको भण्डारण हुने महत्वपूर्ण डेटालाई नियमित ब्याकअप राखौ ।
  • कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणालीमा Anti-Vinus / Anti-Malware Spam Filter को प्रयोग गरी नियमित स्कान (Scan) गरौ ।
  • कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणालीको Firewall लाई सधै Active “ON” राखौ ।
  • कम्प्युटर तथा कम्प्युटर प्रणालीमा प्रयोग भएका Software लगायत Operating System, Anti-Virus/Anti-Malware/Spam Filter लाई नियमित अद्यावधिक (Update) गरौ ।
  • सकेसम्म खुल्ला वाईफाई (असुरक्षित वाईफाई) को प्रयोग नगरौ ।
  • ईमेल इन्टरनेट मार्फत फैलिने नयाँ Virus/Cyber Attack बारेमा जानकारी राखौ । सो विषयमा अरुलाई समेत जानकारी गराऔं ।
  • कम्प्युटर, कम्प्युटर प्रणाली र डिजिटल खातामा बलियो पासवर्डको प्रयोग गरौं । उक्त पासवर्ड समय समय परिवर्तन अवस्य गरौं ।
  • कम्प्युटर र कम्प्युटर प्रणालीलाई सुरक्षित राख Multi-Factor Authentication (जस्तै Two Factor Authentication, Mobile Number, OTP, Fingerprint इत्यादी) को प्रयोग गरौ ।
  • ईमेल/ इन्टरनेट मार्फत पुरस्कार (Prize), उपहार (Gift), चिट्ठा (Lottery), भिषा (VISA) सगायत विभिन्न प्रलोभन देखाएर पठाईएको वा डर धम्की दिई पठाईएको संदेश, फोनकल लगायतलाई Reply/Response नगरौ ।
  • ईमेलबाट आफ्नो Password, OTP, Bank Account Number. PIN code जस्ता विवरणहरु नपठारौं ।
  • कुनै पनि बेबसाइटको राम्रोसँग पहिचान नगरी Login Credentials (User Name and Password), बैंकको क्रेडिट कार्ड नम्बर, नागरिकता नम्बर लगायतका Personally Identifiable Inforrnation (PII) हरु Share नगरौं । आधिकारिक वेवसाइटको राम्रोसंग पहिचान गरेर मात्र आफ्नो विवरण Share गरौ ।
  • प्राप्त हुन आएको कुनै ईमेल वा वेबसाइटको विषयमा शंका लागेमा सम्बन्धित संस्थामा फोन सम्पर्क गरेर, ईमेल पठाउने व्यक्तिको वा संस्थाको राम्रोसंग पहिचान गरेर मात्र Reply/Response गरौं ।