२०७९, २३ असार बिहिबार   |  
Thursday 7th July 2022

अर्को चुनावमा पनि भोटिङ मसिन प्रयोग नभए हामी पछि हट्नुको विकल्प हुँदैन

Ram Laxman Rimal on Voting Machine

२०६८ मा भएको उप चुनावका क्रममा भारतबाट आयात गरेर पहिलो पटक नेपालमा भोटिङ मसिनको प्रयोग गरियो । दल तथा उम्मेदवारको सङ्ख्या थोरै भएका कारण त्यो सम्भव भएको थियो । तर पछि अर्को चुनावमा प्रयोग गर्ने सन्दर्भमा भोटिङ मसिनमा बटन नपुगेको समाचार आयो ।

भारतमा बनेको त्यो सिस्टमले दल ६४ भन्दा बढी हुँदा काम नगर्ने भयो । त्यतिखेर नेपालमा १२५ दलको सङ्ख्या । समानुपातिकमा सबै दल समेट्नुपर्ने । हाम्रो जस्तो चुनावी प्रक्रिया भएको परिस्थितिमा त्यसले काम गर्न सक्ने अवस्था थिएन । किन भने हाम्रो भर्खरै सम्पन्न स्थानीय चुनामा छ ठाउँमा सात भोट हाल्नुपर्ने हुन्छ ।

राष्ट्रिय सभामा एकल संक्रमणीय पद्धति अनुरूप मतदान हुने गर्छ । अनि संसदीय चुनावमा प्रत्यक्ष र समानुपातिकको व्यवस्था छ ।  नेपालको यस किसिमको मौलिक अभ्यास अनुरूप हुनेगरि विदेशमा भोटिङ मसिन बनेको हुँदैन ।

उनीहरूले नेपालको चुनावी प्रक्रिया बुझेका हुँदैनन् । जसले गर्दा त्यसपछि नेपालमा भारतीय भोटिङ मसिन प्रयोग हुन सकेन र त्यसको ‘च्याप्टर क्लोज’ भयो । यस किसिमको जटिलता र आवश्यकता बुझेपछि हामीले नेपालमै भोटिङ मसिन बनाउन थाल्यौँ । त्यसको पाँच छ महिनामै पाँच छ महिनामै प्रोटोटाइप तयार भयो ।

तत्कालीन समयमा शङ्कर कोइराला निर्वाचन आयोगमा सचिव हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई फोन गरेर मसिनको जानकारी दिँदै प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावनाको बारेमा जानकारी गराएँ । उहाँले त्यही दिन समय मिलाएपछि मसिन देखायौँ । त्यस क्रममा आयोगका सबै आयुक्त र कर्मचारीहरू सहभागी हुनुहुन्थ्यो । 

मसिनको बारेमा आएका जिज्ञासाअनुसार अनुसार सबै कुरा बतायौँ । त्यसमा स्वस्तिक छाप भर्चुअल रुपमा लगाइन्थ्यो । उहाँहरू सबै एकदमै प्रभावित हुनु हुन्थ्यो । त्यसपछि उहाँहरूकै सल्लाहमा प्रोटोटाइपलाई परिस्कृत गर्दै भोटिङ मसिनको दोस्रो संस्करण विकास गर्‍यौँ ।

निर्वाचन आयोगले उपलब्ध गराएका निर्वाचन पद्धति तथा प्रक्रिया अनुसार मत दान सुरु हुनेदेखि अन्त्य भएपछि सम्मका सबै प्रक्रियालाई त्यसमा समावेश गरेका थियौँ । आयोगमा त्यतिखेर निर्वाचन शिक्षा तथा सूचना केन्द्र थियो ।

त्यहाँ विभिन्न स्कुलका विद्यार्थीहरूलाई नेपालको निर्वाचन प्रक्रिया देखाउने र बुझाउने गरिन्थ्यो । केन्द्रमा नेपालमा चुनाव सुरु भएदेखिको इतिहास बारे जानकारी लिन पाइन्थ्यो ।  त्यही ठाउँमा हाम्रो एउटा मसिन पनि राख्यौँ ।

नयाँ हुँदा कहिले काहीँ हाम्रो भोटिङ मसिन देखाउँथे । पछि विस्तारै देखाउनै छोडे । त्यसको कारण के थियो, थाहा भएन । आयोगले प्राथमिकता नदिएपछि हामीले उक्त भोटिङ मसिन आफ्नै कार्यालयमा फिर्ता ल्यायौँ र परिष्कृत गर्दै लग्यौँ । त्यस पछिका हरेक चुनाव आउनु अगावै आयोगमा गएर के के चाहिन्छ त्यसै अनुसार मसिनलाई अपडेट तथा अपग्रेड गर्दै लग्यौँ । 

पछि २०७० तिर हाम्रो भोटिङ मसिनको विषयमा अध्ययन गर्न आयोगले एउटा कार्यदल बनायो । जुन आयोगका तत्कालीन सहसचिव तथा सूचना प्रविधि शाखाका प्रमुख मातृका श्रेष्ठको संयोजकत्वमा बनेको थियो । (पछि उहाँ बित्नु भयो)

मिटिङ बस्न पनि दबाव दिनुपर्थ्यो । उक्त कार्यदलले मुस्किलसँग दुई तीन मिटिङ गर्‍यो । उहाँहरूको समय नै नहुने । खासै उपलब्धि निस्किन सकेन । आयोगका तत्कालीन आयुक्त र सचिवहरूसँग अनेकौँ मिटिङ गर्‍यौँ । पछि उहाँहरूले राजनीतिक दलहरूमा जान र भातृ सङ्गठनको चुनावमा मसिन प्रयोग गर्न सुझाउनु भयो ।

सरकारले गर्ने निर्वाचनमा दलहरूको सहमति आवश्यक पर्ने  र यसबाट क्रमशः हाम्रो भोटिङ मसिनप्रति राजनीतिक दलहरूमा विश्वास पैदा गर्ने उहाँहरूको तर्क थियो । यस क्रममा तपाईँको सिस्टम पनि परिपक्व होस् भन्ने कुरा गरे । 

उहाँहरूकै सल्लाहमा दलका ससाना चुनावमा भोटिङ मसिन प्रयोग गर्न तर्फ थाल्यौँ । त्यस बखतसम्म हामीले विद्युतीय भोटिङ मसिनको तेस्रो संस्करण विकास गरिसकेका थियौँ । 

नेकपा एमालेको महाधिवेशनमा हाम्रो भोटिङ मसिन प्रयोग गर्ने निश्चित भयो । हामीले पार्टीका कार्यकर्तालाई प्रशिक्षण दिन पनि सुरु गरिसकेका थियौँ । त्यसैबीच माधव नेपाल पक्षले चुनावको अघिल्लो दिन एभरेष्ट होटलमा बोलाउनु भयो ।  उहाँले हाम्रो मसिनको विश्वसनीयता, मत बदर हुन सक्ने अवस्था आदि बारे बुझ्न खोज्नु भएको रहेछ ।

हामीले उहाँहरूकै आग्रहमा साथमा भोटिङ मसिन पनि लिएर गएका थियौँ । मसिनलाई एउटा टेबलमा राखेर हामी उहाँहरूका प्रश्न तथा जिज्ञासा मेट्ने प्रयासमा थियो । उहाँहरूले मसिन ह्याक हुने सम्भावनाको कुरा गर्नु भयो । हाम्रो उक्त मसिनमा इन्टरनेट तथा बाहिरको अन्य कुनै पनि डिभाइस जोड्न मिल्ने ठाउँ थिएन ।

जुन रियल टाइम अपरेटिङ सिस्टममा चल्ने गरी बनाइएको थियो । यही कारण देखाउँदै हामीले हाम्रो भोटिङ मसिन ह्याक नहुने कुरा गर्‍यौँ । तर उहाँहरूले ‘गुगल समेत ह्याक हुन्छ भने भोटिङ मसिन ह्याक हुँदैन भनेर हुन्छ ?’, भन्दै प्रश्न तेर्छ्याउनु भयो ।

तर उहाँहरूले हाम्रो मसिन छुँदा पनि छुनु भएन । हेर्दा पनि हेर्नु भएन । ‘हुन्छ, जानुहोस् हामीले तपाईँहरूको कुरा बुझ्यौँ’ भनेर उहाँहरूले हामीलाई बिदा गर्नु भयो  । भोलि पल्ट एमालेका नेता रघुजी पन्तले जुनसुकै बेला क्र्याश हुन सक्ने देखिएकाले महाधिवेशनमा भोटिङ मसिन प्रयोग गर्न नसकिने भनेको भन्दै  समाचार आयो ।

हामीले त्यही दिन रिपोटर्स क्लवमा पत्रकार सम्मेलन गर्‍यौँ । त्यसक्रममा महावीर पुन, पुल्चोक क्याम्पसबाट डा नन्दविक्रम अधिकारी लगायत अन्य विज्ञ पनि हुनुहुन्थ्यो । हामीले रघुजी पन्तले भने जस्तो होइन भनेर स्पष्ट पार्‍यौँ । 

चुनावको दुई दिन अघि मात्रै यस्तो कुरा आयो । त्यतिञ्जेलसम्म एमालेको चुनाव गराउने प्रयोजनका लागि भोटिङ मसिनमा हाम्रो लगानी भइसकेको थियो । पछि हामीले भोटिङ मसिन प्रयोग नभए पनि हामीलाई सम्झौता अनुसारको क्षतिपूर्ति चाहिन्छ माग गर्‍यौँ । पछि २० लाख रुपैयाँ क्षतिपूर्ति पनि पायौँ । 

तर त्यसपछि जहाँ गए पनि त्यही प्रश्नको सामना हामीले गर्नुपर्ने हुन्थ्यो । यद्यपि त्यसपछिको एमालेकै संसदीय चुनावमा हाम्रो भोटिङ मसिन प्रयोग भयो । एमालेकै कास्की जिल्लाको चुनावमा पनि त्यसलाई प्रयोगमा ल्याइयो ।  त्यसपछि क्रमशः कमल थापा नेतृत्वको राप्रपा नेपाल, नेपाल विद्यार्थी सङ्घ, नेपाल महिला सङ्घ लगायतको चुनाव पनि सफलतापूर्वक सम्पन्न गरायौँ । 

नयाँ मसिन, के-कसो हो भन्ने कुरा आएका थिए । हामीले त्यसको जवाफ प्रयोगबाटै दिइसकेका थियौँ । यसरी अहिलेसम्म हामीले ९९ ओटा चुनाव सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेका गरेका छौँ । सबैभन्दा बढी नेपाल जेसिजले लगातार सात ओटा चुनावमा हाम्रो भोटिङ मसिन प्रयोग गरेको छ । 

पछिल्लो पटक चितवनमा सम्पन्न एमालेको महाधिवेशनमा हाम्रो विद्युतीय भोटिङ मसिन प्रयोग भयो । हाम्रो मसिनले बढी ‘एक्सपोजर’ पायो । त्यसपछि हाम्रो मसिन धेरैले चिन्ने भए ।  यस्ता चुनावमा भोट गन्ने सन्दर्भमा धाँधलीका कुराहरू रहन्थे । भोटिङ मसिनले त्यस किसिमको सम्भावना दूर  गरिदिएको छ । 

एमालेको महाधिवेशन पछि राप्रपा नेपालको महाधिवेशनमा पनि यो भोटिङ मसिन प्रयोग भयो । जसबाट कुमार लिङ्गदेन राप्रपा नेपालको अध्यक्ष बने र त्यसपछि कमल थापा अलग भए । मसिन प्रयोग गर्ने सन्दर्भमा कमल थापा दृढ थिए । यद्यपि अध्यक्ष बाहेकका पदमा मात्रै मसिन प्रयोग भएको थियो । 

८० मसिनले हामीले राप्रपा नेपालको महाधिवेशनको चुनाव सम्पन्न गरेका थियौँ । राप्रपाको काठमाडौं जिल्ला अधिवेशनमा पनि पनि हाम्रै भोटिङ मसिन प्रयोग भएको थियो । पार्टीका एक जना कार्यकर्ता रक्सी पिएर आएका थिए ।

उनले हाम्रो मसिन निकालेर भुईँमा पछारिदिए । पछि कमल थापाले उनलाई कारबाही पनि गरे । तर उक्त मसिनमा भएको डेटामा क्षति पुगेन । भर्खरै सम्पन्न स्थानीय तहको चुनावमा विद्युतीय भोटिङ मसिन प्रयोग गर्न छुट्टै कार्यदल गठन गरिएको थियो ।

७ दिनको अध्ययन पछि सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयका सहसचिव अनिल कुमार दत्त संयोजकत्वको उक्त कार्यदलले आफ्नो प्रतिवेदन बुझायो । जसमा नेपाल गुणस्तर विभाग, कम्पनी रजिष्ट्रार, उद्योग विभाग आदिका महानिर्देशकहरू पनि कार्यदलमा सम्मिलित थिए । कार्यदलले चुनावमा हाम्रो भोटिङ मसिन प्रयोग गर्न सम्भव छ भन्ने रिपोर्ट दिएको थियो ।

तर रिपोर्ट गइसकेपछि यो मसिनको प्रमाणीकरण कसले गर्ने भन्ने प्रश्न उठाइयो । विद्युतीय भोटिङ मसिन प्रमाणीकरण नेपालका लागि नयाँ विषय थियो । त्यसका लागि नेपालमा कुनै आधिकारिक निकाय छैन । निर्वाचन आयोगले बनाएको कार्यदलको प्रतिवेदन लत्याउँदै भोटिङ मसिन प्रयोग हुन नसक्ने अवस्थामा पुर्‍याइयो । 

वास्तवमा आयोगले नै यसलाई जटिल बनायो । यो मसिनमा एउटा ‘ट्रान्जेक्सन’बाट अर्को ‘ट्रान्जेक्सन’को बीचमा चेन छ । जसलाई ‘ट्रान्जेक्सन चेन इफेक्ट सिस्टम’ भन्ने गरिन्छ । जसमा ह्यास (सिग्नेचर) प्रयोग गरिएको हुन्छ, जुन डिजिटल सिग्नेचरकै प्राथमिक रुप हो । त्यसो त हाम्रो भोटिङ मसिनमा डिजिटल सिग्नेचरको पनि व्यवस्था छ ।

ह्यासले गर्दा मतदाताले गरेको भोटिङ एकपछि अर्को नयाँ ह्यासमा थपिँदै जान्छ । एवम् रितले ह्यास हुँदै अन्त्यसम्म ह्यासले नै सम्पन्न हुन्छ । त्यस बीचमा जति ‘ट्रान्जेक्सन’ हुन्छन्, त्यसक्रममा बिगार्न खोज्यो भने ‘ह्यास’मा पहिरो जान्छ ।

यसको अर्थत पाईँले ‘क’मा भोट हाल्नु भएको थियो, तर मैले डेटा बेसमा गएर ‘क’ को भोटलाई ‘ख’ बनाएँ भने मसिनले रिजल्ट निकाल्ने बेला परिवर्तन भएको देखाउँछ ।  सिग्नेचर परिवर्तन भएको अवस्थामा त्यस अघिका सबै भोट बिग्रिने गर्दछन् । सम्भवतः भोटिङ मसिनमा यो प्रविधि नेपाल बाहिर पनि प्रयोगमा आएको छैन । (मेरो बुझाईमा)

विद्युतीय रेकर्ड मात्रै मान्य हुँदैन, सँगसँगै भौतिक रेकर्ड पनि आउनुपर्छ भनेर भारतीय अदालतले भनेपछि हामीले पनि त्यो कुरा राख्नुपर्‍यो भनेर हामीले त्यसमा पनि काम गरेका छौँ । त्यसअनुसार तपाईँले जुन दल वा उम्मेदवारलाई चिन्ह लगाउनु भयो, त्यसको प्रिन्ट प्रिभ्यु पनि देखिन्छ र भोट खसालेपछि त्यसको प्रिन्ट सानो बक्समा जम्मा हुन्छ ।

‘प्रिन्टिड ब्यालोट पेपर’ले ‘भोटर भेरिफायबल प्रिन्टेड पेपर अडिट ट्रेल’ तयार पारेको हुन्छ । कुनै बेला मसिन बिग्रियो वा आगजनी नै भयो भने पनि त्यस्तो अवस्थामा प्रिन्टको रुपमा बसेको मत गणना गर्न सकिन्छ । जसले गर्दा पुनः चुनाव गराइरहनु पर्दैन । यदि कसैलाई मसिनमा शङ्का नै लाग्यो भने पनि प्रिन्टेड भोट गणना गरेर यकिन गर्ने विकल्प रहन्छ । 

वास्तवमा हामीले जुन बेलामा यो सिस्ट विकास गर्‍यौँ, त्यसका लागि बजार तयार थिएन । अहिले पनि निर्वाचन आयोग नै तयार नभएकाले प्रयोगमा आउन नसकेको हो । हामीलाई कमिसन चाहियो त भनेका छैनन् ।

पहिले नै किनेको प्रिन्टिङ प्रेस थन्काएर नयाँ ठेक्का दिइएका समाचारहरू आइरहेका छन् । कतिपयले पैसा नदिएका कारणले तिमीहरूको मसिन प्रयोग नभएको हो भन्ने पनि गर्छन् । अहिले जनता र नेता सबैलाई चुनावको नतिजा चाँडो चाहिएको छ । त्यसमाथि १० प्रतिशतभन्दा बढी मत बदर हुने अवस्था छ । त्यसले धेरै ठूलो अर्थ राख्छ ।

एक दुई प्रतिशत मत बदर हुनु छुट्टै कुरा हो । यति धेरै मत बदर हुँदा पुनः चुनाव गराउनु पर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ । भोटिङ मसिन प्रयोग गर्न सकेको भए तत्काल नतिजा आउँथ्यो । पचासौँ पटक गणना गर्दा पनि एउटै नतिजा आउने थियो । 

चुनावमा हार्ने पक्ष धेरै हुन्छन्, जित्ने एउटा मात्रै हुन्छ । हार्नेलाई कथं कदाचित चलखेल गर्न पाएँ भने जित्छु भन्ने हुन्छ । त्यस्ता दलहरूले पनि भोटिङ मसिन प्रयोग गर्न चाहँदैनन् भन्ने लाग्छ । नेपालमा अझै प्रविधिमा विश्वास गर्ने वातावरण बनिसकेको छैन ।  नयाँ काम गरौँ भन्ने भावना आयोगका आयुक्तहरूमा देखिँदैन । 

प्राविधिक रुपमा हामी असक्षम होइनौँ । प्राविधिक भन्दा अरु पाटोको कारणले चुनावमा भोटिङ मसिन प्रयोग हुन नसकेको हो । आयोगले प्रमाणीकरणको प्रश्न उठाएपछि अहिले हामीले हार्डवेयरका लागि सीई सर्टिफिकेट (युरोपियन स्ट्यान्डर्ड) लिएका छौँ । यो मसिन प्रयोग गर्दा म्याग्नेटिक असर हुँदैन भन्ने सर्टिफिकेट पनि आएको छ ।

हाम्रो लक्ष्य त यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लैजाने हो । १० वर्षको अवधिमा यसमा हाम्रो थुप्रै पसिना खर्च भएको छ । हामीलाई नेपालमा यसको बिजनेस गर्नु छैन । हामीले एसिया-अफ्रिकासम्मको बजार हेरिरहेका छौँ । 

भीएपीटी, सोर्स कोड रिभ्यु पनि प्राप्त भइसकेको छ । अबको चुनावमा प्रमाणीकरणको कुरा रहँदैन भन्ने लाग्छ । नेपालमै प्रयोग नभएर हामीले हाम्रो भोटिङ मसिन विश्वका अन्य देशमा लैजान सकेका छैनौँ । यसमा ‘कन्ट्रिअफ ओरिजिन’ को कुरा आउँछ । त्यो नेपाल नै हो । नेपालको सरकारी चुनावमा प्रयोग भएको उदाहरण दिन सक्ने अवस्थामा हामी छैनौँ ।

आयोगले भोटिङ मसिन प्रयोग गरिदेओस्, बरु सफ्टवेयर हामी निःशुल्क रूपमा उपलब्ध गराउँछौ । हार्डवेयर सरकार आफैँले बनाओस् । हाम्रो लक्ष्य त यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लैजाने हो । १० वर्षको अवधिमा यसमा हाम्रो थुप्रै पसिना खर्च भएको छ । हामीलाई नेपालमा यसको बिजनेस गर्नु छैन । हामीले एसिया-अफ्रिकासम्मको बजार हेरिरहेका छौँ । 

चुनाव आउन दुई महिना बाँकी हुन्छ, तपाईँ कति मसिन दिन सक्नुहुन्छ भन्ने कुरा गर्नु हुन्छ । हामीले पछिल्लो पटक आयोगलाई १५०० मसिन दिन सक्छौ भनेका थियौँ । यो वर्ष कम्तिमा पनि २० देखि १०० मसिन भए पनि प्रयोग हुन्छ भन्ने आशामा थियौँ । हामी गर्छौँ भन्छौँ ।

अबको चुनावमा संसदीय चुनावमा पनि भोटिङ मसिन प्रयोगमा ल्याउन सकेनौँ भने हामी यसमा असफल भयौँ भनेर हात उठाउँछौँ । जेजे भए पनि हाम्रो सिस्टम अनुसार हामीले काम गर्न सकेनौँ भनेर चित्त बुझाउँछौँ ।

तर आयोगका मान्छे भ्याउँदैनौँ भन्ने जवाफ दिन्छन् । हामी जन्मे हुर्केको यहीँ हो । निराशाका कुरा गर्दैनौँ । तर अबको संसदीय चुनावमा पनि भोटिङ मसिन प्रयोगमा ल्याउन सकेनौँ भने हामी यसमा असफल भयौँ भनेर हात उठाउँछौँ ।

जेजे भए पनि हाम्रो सिस्टम अनुसार हामीले काम गर्न सकेनौँ भनेर चित्त बुझाउँछौँ । धेरै ठुलो अपेक्षा पनि छैन । हाम्रो मसिन किनेर राख्न पनि भन्दैनौँ । अब आउने आम चुनाव हाम्रो लक्ष्य हो । कुनै न कुनै स्तरमा प्रयोग हुन्छ भन्नेमा हामी आशावादी छौँ । 

(नेपालमै विद्युतीय भोटिङ मसिन बनाएका राम रिमालसँगको कुराकानीमा आधारित)

Logo
© 2019, All Rights Reserved with TechPana Media Pvt. Ltd.

टेकपाना मिडिया प्रा‍‍. लि.

अनामनगर, काठमाडौ
Email:  [email protected]
Web: techpana.com
फोनः  +977-01-5244861
सूचना विभाग दर्ता नं.  १५४१/७६-७७

सम्पादकः गोपाल साउद

विज्ञापनका लागि:
[email protected]
मोबाइलः ९८५१०४४४५८

Contact us | Our Team