‘जहाँसम्म बिजुलीको तार पुग्छ, त्यहाँ तारकै प्रयोग गरौँ; हाइड्रोजनलाई त्यहीँका लागि जोगाऔँ, जहाँ तार पुग्न सक्दैन’
जेठ २८, २०८३ १४:५१
हरेक मनसुनमा उही कुरा दोहोरिन्छ । नदीहरू उर्लन्छन्, जलविद्युत् केन्द्रहरू पुरा क्षमतामा चल्छन् र नेपालले उपभोग वा बिक्री गर्न सक्नेभन्दा निकै बढी बिजुली उत्पादन गर्छ । अनि त्यो बढी बिजुली त्यसै खेर जान्छ । सन् २०२५ को वर्षायाममा यो बढी बिजुली १,४०० मेगावाट पुग्यो, तर भारतले नेपालबाट १,१४१ मेगावाट मात्र किन्ने स्वीकृति दियो र बाँकी बिजुली खेर गयो ।
निजी विद्युत् उत्पादकहरूको संस्था इप्पान (IPPAN) ले यसरी खेर गएको वर्षायामको बिजुलीको मूल्य वर्षभर करिब १९२ मिलियन अमेरिकी डलर (२९ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी) हुने अनुमान गरेको छ । अर्कोतिर, नेपालमा हरेक वर्ष करिब ६ लाख टन रासायनिक मल को माग छ । झन्डै सबै दक्षिणी सिमानापारिबाट करिब ४० अर्ब रुपैयाँमा आयात गरिन्छ । एकातिर खेर गएको बिजुली अनि अर्कोतिर आयात गर्नैपर्ने अत्यावश्यक वस्तु । नेपालको हाइड्रोजन रणनीति यही खाडलबाट सुरु हुनुपर्छ - कुनै चलाख वर्गीकरणबाट होइन ।
हाइड्रोजन अहिले यहाँ निकै चर्चामा छ । सरकारले हाइड्रोजनसम्बन्धी उपकरणमा कर छुट दिएको छ; एउटा हाइड्रोजन कार प्रदर्शन गरी रिफिलिङ स्टेसन परीक्षण गरिएको छ; हाइड्रोजन बस चलाउने कुरा भइरहेको छ । एउटा दुर्गम गाउँमा त हाइड्रोजनकै आगोमा खाना समेत पकाइएको छ । आकर्षण स्वाभाविक छ । पानी र सफा बिजुलीबाट बन्ने हाइड्रोजन त्यो खेर गएको बिजुलीको उत्तम गन्तव्यजस्तो देखिन्छ ।
तर त्यस्तो होइन र त्यसो ठान्नु महँगो पर्न सक्छ । हाइड्रोजन मूलतः बिजुली बोक्ने एउटा महँगो र चुहावटयुक्त माध्यम हो: पानी फुटाएर हाइड्रोजन बनाउन बिजुली खर्च हुन्छ । अनि त्यसलाई थिच्न, ओसार्न र पुनः बाल्न थप बिजुली खर्च हुन्छ । अर्थात् हरेक चरणमा ऊर्जा खेर जान्छ । त्यसैले सिंगो विषयका लागि एउटै नियम छ - हाइड्रोजन त्यस्तै कामका लागि मात्र बनाऊ, जुन बिजुलीको तारले गर्न सक्दैन र बाँकी सबै कुरा बिजुलीबाटै चलाऊ । झन् यहाँ त तारले पहिल्यैदेखि सस्तो र सफा जलविद्युत् बोकिरहेको छ ।
आँकडा प्रस्ट छन् । उही दूरी पार गर्न हाइड्रोजन कारलाई ब्याट्री कारभन्दा दुई-तीन गुणा बढी बिजुली चाहिन्छ । हाइड्रोजनले घर तताउन दक्ष हिट पम्पले भन्दा करिब पाँच गुणा बढी बिजुली लाग्छ । अनि बिजुलीलाई ब्याट्रीमा जम्मा गर्दा करिब ९० प्रतिशत फिर्ता पाइन्छ; तर त्यसलाई हाइड्रोजन बनाएर फेरि बिजुलीमा फर्काउँदा झन्डै एकतिहाइ मात्र बाँकी रहन्छ । जे कुरा तारमा जोड्न सकिन्छ, त्यहाँ तार जोड्नु नै उत्तम हो र नेपालले आफ्नै सडकमा यो प्रमाणित गरिसकेको छ, जहाँ आयात हुने नयाँ चारपाङ्ग्रे सवारीमध्ये ७३ प्रतिशत विद्युतीय छन्।
यहाँबाट नेपालसम्बन्धी तीन तथ्यले बाँकी कुरा निर्धारण गर्छन् ।
पहिलो, जलविद्युत् मौसमी छ । सम्झौता भएको करिब ९५ प्रतिशत क्षमता नदी प्रवाही (रन-अफ-रिभर) हो, जुन मनसुनमा उर्लन्छ र हिउँदमा घट्छ । यही तथ्यले हाइड्रोजन केका लागि भन्ने निर्धारण गर्छ । हाइड्रोजनमा बदल्न लायक बिजुली भनेको वर्षायामको त्यही बढी बिजुली हो, जुन नत्र खेर जान्थ्यो र त्यसलाई जोगाउने चलाख उपाय भनेको बिजुलीकै रूपमा होइन, वस्तुको रूपमा भण्डारण गर्नु हो । अर्थात् वर्षायाममा हाइड्रोजन बनाऊ, त्यसलाई अमोनियामा बदल अनि रोपाइँसम्म टिक्ने मल तयार हुन्छ । हिउँदमा, जब हरेक मेगावाट बहुमूल्य हुन्छ, जलविद्युत् ग्रिडमै रहन्छ । नेपालका लागि हाइड्रोजन वास्तवमा मनसुनलाई भण्डारण गर्ने एउटा उपाय हो ।
दोस्रो, प्रायः सबै सामान्य कामका लागि बिजुलीले हाइड्रोजनलाई सहजै जित्छ र बिजुली नेपालको सबैभन्दा सस्तो सम्पत्ति हो । कार, स्कुटर, बस, खाना पकाउने, घर तताउने: यी सबै काम तार वा ब्याट्रीले निकै थोरै ऊर्जामा गर्छ । त्यसैले सिँढीको तल्लो भाग नजिकको प्रतिस्पर्धा होइन; त्यो बन्द बाटो हो । हाइड्रोजन स्कुटरले विद्युतीय स्कुटरलाई जित्न सक्दैन, किनभने यसले देशले उपयोग गर्न खोजेकै जलविद्युत्को धेरै हिस्सा खेर फाल्छ । अहिलेका परीक्षणहरू सिक्नका लागि उपयोगी छन्, तर के बनाउने भन्ने मार्गनिर्देशका रूपमा तिनले दुर्लभ र महँगो इन्धनलाई ठीक त्यही खुड्किलोमा सोझ्याउँछन्, जहाँ ब्याट्रीले पहिल्यै जितिसकेको छ । अनि ती सवारी, सेल र उपकरण जे-जे भए पनि आयातित नै हुन् ।
तेस्रो, नेपालले आफूले बनाउन नसक्ने झन्डै सबै कुरा विदेशबाट किन्छ र हाइड्रोजनले साँच्चै प्रतिस्थापन गर्न सक्ने एउटै ठुलो आयात भनेको मल हो । युरिया हाइड्रोजनले चल्ने होइन; यो हाइड्रोजनबाटै बन्छ । हाइड्रोजनबिना स्वदेशी मल बन्ने कुनै उपाय छैन र यो रसायनशास्त्र एक शताब्दीदेखि बदलिएको छैन । त्यसैले मल एक्लै सिँढीको सबैभन्दा माथि बस्छ ।
यी तीन तथ्यलाई सँगै राख्दा सिँढी झन्डै आफैं कोरिन्छ । सबैभन्दा माथि ती काम छन्, जुन स्वभावैले हाइड्रोजनका हुन् - मलका लागि अमोनिया बनाउने र वनस्पति तेललाई कडा पारेर वनस्पति घिउ बनाउने । यी कुनै पनि हाइड्रोजनबिना सम्भव छैनन् । त्यसभन्दा तल उच्च तापको काम आउँछ: सिमेन्ट भट्टा करिब १,४५० डिग्री सेल्सियसमा चल्छन् । जुन ठुलो परिमाणमा बिजुलीका तत्त्वले तताउन नसक्ने गरी तातो हुन्छ । त्यसैले हाइड्रोजन केही सफा विकल्पमध्ये एक हो, भलै महँगो होस् । लामो पहाडी उकालोमा गुड्ने भारी ट्रक, जहाँ ब्याट्री अझै निकै गह्रौं हुन्छ, सम्भावित विकल्प हुन सक्छन् । अनि बाँकी लामो सूची - कार, दुई र तीनपाङ्ग्रे सवारी, बस, खाना पकाउने, घर तताउने, दैनिक भण्डारण - यी सबै तार र ब्याट्रीले नै सस्तो र राम्ररी गर्छ ।
अहिले नै, एउटै ठुलो प्लान्ट नबन्दै किन यति कडा हुने ? किनभने हाइड्रोजन आफैंले नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउँदैन । इलेक्ट्रोलाइजर, फ्युल सेल, ट्यांकी - सबै विदेशबाट आउँछन् । हाइड्रोजनलाई जताततै फैलाउनु भनेको एउटा परनिर्भरता - देशकै सबैभन्दा ठुलो आयात रहेको पेट्रोलियमलाई अर्को आयातित उपकरणसँग साट्नु मात्र हो । यो त्यहाँ सार्थक छ - जहाँ हाइड्रोजन अपरिहार्य छ र जहाँ खेर जान्छ, त्यहाँ होइन । नेपालसँग न त धेरै पुँजी छ, न हिउँदको प्रशस्त बिजुली । दुवै त्यहाँ खर्च हुनुपर्छ, जहाँ अरू केहीले काम गर्दैन । पहिले मल, न कि ग्रिडले पहिल्यै राम्ररी गरिरहेका कामका हाइड्रोजन नक्कलमा । यो हाइड्रोजनविरोधी कुरा होइन । बरु यो त एउटा बहुमूल्य र कठिनसँग आर्जित स्रोतलाई साँच्चै आवश्यक पर्ने थोरै कामतर्फ केन्द्रित राख्ने उपाय हो ।
यो वर्ष पनि मनसुनको बिजुली खेर जानेछ; अर्को रोपाइँमा फेरि आयातित मलका लागि लाम लाग्नेछ । पहिले त्यो चक्र बन्द गरौं । बाँकी कुरा पनि उत्तिकै सरल छ र हाइड्रोजनसम्बन्धी कुनै पनि प्रस्ताव पुग्ने हरेक टेबुलमाथि टाँस्न लायक छ: तार जहाँसम्म पुग्छ, त्यहाँ तारकै प्रयोग गर र हाइड्रोजनलाई त्यहीँका लागि जोगाऊ, जहाँ तार पुग्दैन ।
(लेखक गुप्ता पेकिङ विश्वविद्यालयमा हरित अमोनियाको प्राविधिक-आर्थिक तथा जीवनचक्र विश्लेषणमा कार्यरत नेपाली पिएचडी अनुसन्धानकर्ता हुन् । हाइड्रोजन प्रविधि, इलेक्ट्रिक मोबिलिटी र स्वच्छ ऊर्जा प्रणालीमा उनको अनुसन्धान केन्द्रित छ । व्यक्त विचारहरू उनका निजी हुन् ।)
पछिल्लो अध्यावधिक: जेठ २८, २०८३ १७:११
