बेइजिङको फुटपाथमा देखिएको सानो हाइड्रोजन मसिन र नेपालका लागि यसको ठुलो सन्देश
जेठ ८, २०८३ १५:५८
केही दिनअघि म इलेक्ट्रिक स्कुटरमा छिङह्वा विश्वविद्यालय जाँदै थिएँ, साँझको क्रिकेट खेल्न । यो त्यही क्याम्पस हो, जहाँ सन् २०१६ देखि २०१८ सम्म मैले स्नातकोत्तर पढेको थिएँ । प्राध्यापक, अनुसन्धानकर्ता र विश्वविद्यालयमा काम गर्ने अन्य कर्मचारीहरू बस्ने एउटा शान्त गल्लीबाट हिँड्दै गर्दा, सडक छेउको एउटा वस्तुले मेरो ध्यान खिच्यो ।
केही साइकलहरूको छेउमा सानो स्टोर जस्तै निलो-हरियो रङको क्याबिनेट उभिएको थियो । हेर्दा भेन्डिङ मसिन जस्तै, तर ठ्याक्कै त्यस्तो पनि होइन । साँझको उज्यालोमा यसको छेउमा चम्किरहेका कही शब्द देखिन्थे: Hydrogen-rich Water।
चीनमा बसुन्जेल मैले सयौँ सामुदायिक पानी मसिन देखेको थिएँ । तर पानीमै हाइड्रोजन मिसाउने यस्तो मसिनचाहिँ पहिलो पटक देखेँ ।
कस्तो हो यो मसिन ?
यो २४ घण्टा खुला रहने सामुदायिक पानी स्टेसन हो । स्थानीयहरू आफ्नै बोतल बोकेर आउँछन् । क्यूआर कोड स्क्यान गर्छन्, र प्रति लिटर एक चिनियाँ युआन (झन्डै २२ रुपैयाँ) मा शुद्ध पानी भर्छन् । काठमाडौँको साधारण पसलमा एक लिटर बोतल पानीको मूल्य पनि लगभग यस्तै हो । तर यो मसिनले दिने कुरा भने भिन्न छ: त्यहीँ ताजा शुद्धीकरण, स्वास्थ्यका लागि हाइड्रोजन र खोलामा फालिने प्लास्टिक बोतल भने एउटा पनि छैन ।
कसरी काम गर्छ ?
मसिन भवनको सामान्य पानीको पाइपमा जोडिएको हुन्छ । त्यही पानी फिल्टरका विभिन्न चरणबाट गुज्रिँदै फोहोर, रसायन, भारी धातु र किटाणु हट्दै जान्छन् । अन्त्यमा निस्किने पानी अत्यन्त उच्च शुद्धतायुक्त हुन्छ ।
त्यसपछिको रोचक भाग आउँछ-मसिनभित्रको एउटा सानो उपकरणले बिजुली प्रयोग गरेर पानीका केही अंशलाई हाइड्रोजन र अक्सिजन ग्यासमा छुट्याउँछ । यो प्रक्रियालाई इलेक्ट्रोलाइसिस भनिन्छ । त्यही हाइड्रोजन पानीमा घुलाएर बाहिर निकालिन्छ ।
अर्थात्, यो केवल पानी शुद्ध पार्ने मसिन मात्र होइन, यो त एउटा सानो हाइड्रोजन प्लान्ट पनि हो । हाइड्रोजन इन्धन कोष र नवीकरणीय ऊर्जा भण्डारणमा प्रयोग हुने उही प्रविधि यहाँ सानो मात्रामा काम गरिरहेको छ ।
पानीमा हाइड्रोजन किन ?
विश्वभर हाइड्रोजनयुक्त पानीबारे हजारौँ अनुसन्धान भएका छन् । प्रारम्भिक तथ्यहरूले देखाएका छन् कि हाइड्रोजनले शरीरमा हल्का एन्टी-अक्सिडेन्टको रूपमा काम गर्छ र तनाव, थकान र रोगका कारण बन्ने हानिकारक तत्त्व कम गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ । विज्ञान अझै विकासको चरणमा छ । चामत्कारिक पेय भनेर हतार गर्न नमिल्ला । तर जापान, कोरिया र चीनका अस्पताल, खेलकुद क्लब र वेलनेस सेन्टरहरूमा यो वर्षौँदेखि प्रयोगमा छ ।
नेपालसँग यसको सरोकार के छ ?
साँचै भन्नु पर्दा सरोकार प्रशस्तै छ । करिब ९५ प्रतिशत नेपालीको खानेपानीमा कुनै न कुनै रूपको पहुँच भए पनि वास्तविक रूपमा सुरक्षित खानेपानी पाउने जनसङ्ख्या केवल १६ प्रतिशत मात्रै हो । देशभरका ७१ प्रतिशत पानीका स्रोतमा ई. कोलाई ब्याक्टेरिया भेटिएको छ । काठमाडौँ उपत्यकाको दैनिक माग ४८ करोड ५० लाख लिटर हो । तर आपूर्ति केवल १७ करोड ५० लाख लिटर मात्रै छ । अर्थात् सहर आफ्नो आवश्यकताको एक तिहाइ पानीको भरमा चलिरहेको छ । त्यो एक तिहाइ पनि भान्छासम्म आइपुग्दा सधैँ सुरक्षित हुँदैन ।
तराईको कथा अर्कै छ । मधेसका धेरै ट्युबेलमा आर्सेनिक, फलाम र म्याङ्गनिज पाइन्छ । उमालेर समस्या समाधान हुँदैन, बरु भारी धातु झन् सघन हुन्छन् । आर्सेनिक भरपर्दो रूपमा हटाउने सस्तो उपायचाहिँ रिभर्स ओस्मोसिस फिल्टर हो, जुन यो बेइजिङको मसिनभित्रै रहेको छ ।
रत्नपार्कबाट निस्किँदा, महाराजगन्जको अस्पतालबाट हिँड्दा, वा पोखराको बस स्टपमा पर्खँदा - प्लास्टिकको गुणस्तरहीन बोतल किन्नुको सट्टा, यस्तो स्टेसनमा क्यूआर स्क्यान गरेर आफ्नै बोतलमा भर्खर शुद्ध पारिएको पानी भर्न पाइयो भने ? यस्तो दृश्य काठमाडौँ उपत्यका, तराई, लुक्लादेखि जोमसोमसम्मका ट्रेकिङ प्रवेशद्वार, हरेक सरकारी विद्यालय र अस्पतालमा कल्पना गर्नुहोस् त ! जनस्वास्थ्य, प्लास्टिक न्यूनीकरण र दैनिक जीवनको गुणस्तरमा त्यसले ल्याउने सुधार ठुलो हुनेछ ।
मुख्य सन्देश: साना कुराबाटै ठुला परिवर्तन
हामी हाइड्रोजनको कुरा सधैँ ठुलो स्केलमा गर्छौँ - हाइड्रोजन कार, हाइड्रोजन हवाईजहाज, हरित अमोनियाबाट मलखाद, एलपीजी प्रतिस्थापन गर्ने हाइड्रोजन बोइलर । यी सबै महत्त्वपूर्ण बहस हुन् । नेपालसँग ४० हजार मेगावाटभन्दा बढीको जलविद्युत् सम्भाव्यता छ र अब प्रश्न आइसकेको छ, यति बिजुली उत्पादन गरेर के गर्ने ?
तर एउटा कुरा बिर्सिनु हुँदैन । नवप्रवर्तन सधैँ हाइड्रोजनबाट उड्ने हवाईजहाजजस्तो देखिँदैन । कहिलेकाहीँ यो साइकलहरूको छेउमा उभिएको एउटा शान्त क्याबिनेटजस्तै सानो हुन सक्छ, जसले एउटा सानो काम राम्ररी गरिरहेको हुन्छ ।
जुन इलेक्ट्रोलाइसिस प्रविधिले भोलिको दिनमा नेपालको अतिरिक्त जलविद्युत्लाई हाइड्रोजनमा रूपान्तरण गरेर युरिया कारखानामा प्रयोग गर्न सक्छ, त्यही प्रविधिको सानो संस्करण आज एउटा सामुदायिक पानी मसिनभित्र काम गरिरहेको छ । उही रसायन, उही भौतिकी, फरक केवल मात्र । ठुला आविष्कारहरू प्रायः यस्तै साना, शान्त प्रदर्शनहरूमाथि उभिएका हुन्छन् ।
जुन देशले आफ्नै भूमिमा हाइड्रोजनको एउटा पनि सफल प्रयोग देखाउन सक्दैन, उसले ठुला परियोजनाहरूको पक्षमा बहस गर्न गाह्रो हुन्छ । आफ्ना सहर, अस्पताल र बसपार्कमा सयौँ साना प्रदर्शनहरू देखाउन सक्ने देशले भने त्यो कथा लेख्न सुरु गरिसकेको हुन्छ ।
त्यो साँझ मैले के देखेँ ?
अहिले फर्केर हेर्दा लाग्छ, त्यो साँझ मैले भेन्डिङ मसिन देखेकै थिइनँ । मैले देखेको थिएँ, एउटा ठुलो भविष्यको सानो मोडेल । शुद्ध पानी, सुलभ हाइड्रेसन, जनस्वास्थ्य, प्लास्टिक न्यूनीकरण र हाइड्रोजन उत्पादनको जीवित प्रदर्शन, सबै एकै ठाउँमा ।
बेइजिङको एउटा शान्त सडक छेउको एउटा क्याबिनेटले चार-पाँचवटा समस्या एकैचोटि सुल्झाउँदैछ भने नेपाली परिस्थितिमा ढालेर र नेपालकै जलविद्युत्ले चलाएर हजारौँ यस्ता मसिन राख्न सकियो भने काठमाडौँ, तराई र देशका हरेक धुलाम्मे बजारका लागि कति काम लाग्थ्यो होला ?
नवप्रवर्तन सधैँ पत्रकार सम्मेलनबाट घोषणा हुँदैन । कहिलेकाहीँ यो फुटपाथमा, साइकलहरूको छेउमा, सानो रूपमा देखिन्छ र कसैले हेरिदिन्छ कि भन्ने पर्खाइमा रहन्छ ।
मनमा उठेका केही प्रश्न
सन् २०२६ मा पनि किन हामी अनिश्चित गुणस्तरको प्लास्टिक बोतलमा निर्भर छौँ ? जब छिमेकी देशमै सामुदायिक तहमा पानी शुद्धीकरण प्रविधि सफलतापूर्वक प्रयोग भइरहेको छ ।
काठमाडौँको कुनै अस्पताल वा विश्वविद्यालयको गेटमा यस्तो पहिलो सामुदायिक हाइड्रोजन पानी स्टेसन राख्न के चाहिन्छ ? चाहे त्यो जनतालाई सम्भावना देखाउनकै लागि किन नहोस् ।
सायद सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न, यति सानो उपकरणले यति धेरै काम गर्न सक्छ भने, हामी हरेक दिन कति-कति कुराहरू नदेखी छोडिरहेका छौँ ?
(लेखक गुप्ता पेकिङ विश्वविद्यालयमा इनर्जी एन्ड रिसोर्स इन्जिनियरिङमा पीएचडी गर्दै छन् । उनका अनुसन्धान हरित हाइड्रोजन प्रणाली, विद्युतीय मोबिलिटी, स्वच्छ ऊर्जा र औद्योगिक ऊर्जा प्रणालीमा कार्बन न्यूनीकरणमा केन्द्रित छन् ।)
पछिल्लो अध्यावधिक: जेठ ८, २०८३ १७:२०
