सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धले सधैंको लागि परिवर्तन गरिदिन सक्छ हाम्रो इन्टरनेट प्रयोग गर्ने तरिका

- जोय केलिनमन

"सबैजना साँच्चै निराश छन् आमा – उनीहरूमध्ये धेरैको आफ्नै युट्युब च्यानलहरू छन् ।" बेलायतमा १६ वर्ष मुनिका बालबालिकाका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध गर्ने खबर कक्षा-कोठामा पुग्दा मेरो १२ वर्षीय छोराको प्रतिक्रिया यस्तो थियो । सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको न्यूनतम उमेर १३ वर्ष हुनुपर्ने नियम हुँदाहुँदै १२ वर्षका बालबालिकाले कसरी आफ्नै च्यानल चलाइरहेका छन् भन्ने कुराले सरकारले ल्याउन खोजेको सांस्कृतिक परिवर्तन कति ठुलो छ भन्ने छर्लङ्ग पार्छ ।

प्रेस्टनकी एक स्कुले छात्रा इसाबेला त्यतिबेला भाइरल भइन्, जब एक पत्रकारले उनलाई अन-क्यामेरा सोधे कि अघिल्लो सप्ताको अन्त्यतिर सामाजिक सञ्जालमा बिताएको नौ घण्टाको समय अब उनी कसरी बिताउँछिन् ? उनले भावहीन अनुहार लगाउँदै उत्तर दिइन्: "भित्ता हेरेर बस्छु ।"

यो प्रतिबन्ध ठ्याक्कै कसरी लागु हुन्छ भन्ने सम्पूर्ण खाका आउन बाँकी नै छ । तर यसको सुरुआतले बेलायतमा इन्टरनेट पहुँचको तरिकामा अहिलेसम्मकै ठुलो परिवर्तन ल्याउने सम्भावना छ । यसको अर्थ आगामी वसन्त ऋतुदेखि बालबालिका मात्र होइन, वयस्कसहित लाखौं मानिसले विभिन्न प्लेटफर्म चलाउन आफ्नो जन्ममिति खुल्ने आधिकारिक परिचयपत्र देखाउनुपर्ने हुन सक्छ ।

सामाजिक सञ्जालमा हुने विभिन्न हानिका कारण आफ्ना छोराछोरी गुमाएका शोकाकुल अभिभावक लगायतका अभियन्ताहरूले यो प्रतिबन्धलाई व्यापक रूपमा स्वागत गरेका छन् । तर अन्य केहीको लागि भने, सरकारको यो योजना बालबालिकालाई स्क्रिनबाट टाढा राख्ने र वैकल्पिक काममा लगाउने (भलै त्यो भित्ता हेर्ने नै किन नहोस्) भन्दा पनि अझै अगाडि बढेको छ । यसले युवाहरूले कसरी नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्छन् र हामी बाँकीले कसरी अनलाइनमा समय बिताउँछौं भन्ने कुरालाई पूर्ण रूपमा नयाँ आकार दिने देखिन्छ ।

यसले शिक्षामा पार्न सक्ने सम्भावित असर पनि त्यत्तिकै छ । "युट्युब त्यस्तो ठाउँ हो, जहाँ हामी सबै सिक्न जान्छौं," डा. टम क्रोफर्ड भन्छन्, जो 'टम रक्स म्याथ्स'को नामले चिनिन्छन् र प्रतिबन्धित हुने प्लेटफर्म युट्युबमा आफ्ना साढे दुई लाख सब्सक्राइबरहरूसँग गणितका सीपहरू बाँड्छन् । उनी थप्छन्, "र यसमा किशोरकिशोरीहरू पनि पर्छन् ।"

त्यसोभए, के हामी साँच्चै कसै-कसैले दाबी गरेजस्तो गहिरो परिवर्तन देखिरहेका छौं ? र यदि हो भने, यसले अनलाइन दुनियाँसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई कसरी परिवर्तन गर्नेछ ?

"उनीहरूले छल्ने कुनै न कुनै बाटो निकाल्नेछन्"

अहिलेसम्म यो प्रस्तावको बारेमा उठेका धेरैजसो चिन्ताहरू नागरिक स्वतन्त्रता र सरकारी हस्तक्षेपसँग सम्बन्धित छन् । तर यसका अन्य अनपेक्षित व्यावहारिक नतिजाहरू पनि विचार गर्नुपर्ने हुन्छ ।

फ्लिपेजेन (Flippgen) का अभियान निर्देशक प्याडी क्रम्पको संस्थाले विद्यालयहरूमा गएर युवाहरूलाई अनलाइन दुनियाँसँग स्वस्थ सम्बन्ध बनाउन मद्दत गर्छ । उनी भन्छन्: "मैले कुरा गरेका हरेक युवाले मलाई एउटै कुरा भनेका छन्: उनीहरूले यसलाई छल्ने कुनै न कुनै बाटो निकाल्नेछन् ।"

अस्ट्रेलियामा पनि त्यस्तै भएको देखिन्छ । डिसेम्बर २०२५ मा त्यहाँ प्रतिबन्ध लागु हुनुअघि सामाजिक सञ्जाल अकाउन्ट भएका १६ वर्ष मुनिका १० मध्ये ७ बालबालिकाको अझै पनि त्यसमा कुनै न कुनै पहुँच रहेको त्यहाँको ई-सेफ्टी कमिसनको रिपोर्टले देखाएको छ ।

क्रम्प तर्क गर्छन् कि यी उपायहरूले 'सुरक्षाको आवरणमा झुटो आशा' मात्र दिन्छन् र युवाहरूको अनलाइन व्यवहारलाई अन्तै मोडिदिन्छन्: विशेषगरी साना डिजिटल प्लेटफर्महरूमा, जुन नियामक निकायको नजरबाट सजिलै बच्छन् । कार्नेगी मेलन युनिभर्सिटीका डिजिटल मिडिया तथा मार्केटिङका प्राध्यापक एरी लाइटम्यान भन्छन्, "बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूका लागि केही यस्ता खतरनाक ठाउँहरू छन्, जसको अगाडि इन्स्टाग्राम त 'डिज्नील्यान्ड' जस्तो लाग्छ ।"

सामाजिक सञ्जाल एउटा जीवन रेखा ?

यस प्रस्तावका आलोचकहरू अन्य अनपेक्षित दुष्प्रभावहरूबारे पनि चेतावनी दिन्छन् । क्रम्पलाई डर छ कि यो प्रतिबन्धले युवाहरू अनलाइनमा कुनै हानि भोगेमा सहयोग माग्न हिचकिचाउनेछन्, साथै उनीहरूलाई समुदाय र जानकारीबाट एक्ल्याउनेछ ।

एक किशोरले मलाई मेसेज पठाएर भनेका थिए कि सामाजिक सञ्जाल नभएको भए उनी आज जीवित हुने थिएनन्: अनलाइनमा बनाएका साथीहरूले उनलाई बाँच्ने आधार दिएका थिए । 'सेन्ड' (विशेष शैक्षिक आवश्यकता र अपाङ्गता भएका) बालबालिकाका केही अभिभावकहरू भन्छन् कि सामाजिक सञ्जाल र भिडिओहरू हेर्नु नै उनीहरूको संसारसँग जोडिने मुख्य माध्यम हो ।

सरकारलाई १६ वर्ष मुनिका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध नगर्न आग्रह गर्दै एउटा अनलाइन ई-पेटिसन सुरु गरिएको छ, जसमा भनिएको छ: "धेरै युवाहरूका लागि सामाजिक सञ्जाल नै साथीहरूसँग कुराकानी गर्ने माध्यम हो । कतिपयले यसलाई जीवन रेखा मान्छन् ।" केही दिनमै यसले एक लाख भन्दा बढी हस्ताक्षर संकलन गरिसकेको छ ।

घरमै शिक्षा दिने (होम एजुकेसन) मेसेज बोर्डहरूमा पनि आफ्ना बालबालिकालाई स्कुल बाहिर पढाउँदा यो प्रतिबन्धलाई कसरी सामना गर्ने भनेर चिन्तित अभिभावकहरूका सन्देशहरू भरिन थालेका छन् ।

क्रोफर्ड भन्छन्, "मैले युट्युबमा ट्युटोरियल हेरेर बो-टाई बाँध्न सिकेको हुँ । यदि तपाईं ११ वर्षको हुनुहुन्छ र पहिलो पटक स्कुल जाँदा टाई लगाउनु पर्नेछ भने के गर्ने ? यदि तपाईं मेकअप कसरी गर्ने भनेर जान्न चाहनुहुन्छ र घरमा सिकाउने कोही छैन भने नि ? तपाईंलाई आउँदै गरेको परीक्षाको चिन्ता छ र कुनै प्रश्नको उत्तर कसरी दिने भनेर जाँच्न चाहनुहुन्छ भने नि ? युट्युबमाथिको प्रतिबन्धले यही सिक्ने क्षमता खोसिदिन्छ ।"

पुराना पुस्ताले आफूहरूले इन्टरनेटको मद्दत बिना नै यी सबै ज्ञान हासिल गरेको तर्क गर्न सक्छन् । तर यसले किशोरकिशोरीहरू युट्युब र अन्य प्लेटफर्महरूलाई अनुसन्धानको उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्न कति अभ्यस्त भइसकेका छन् भन्ने कुरालाई बेवास्ता गर्छ । 'लिंक बिल्डर'का एसईओ विशेषज्ञ मेहविश मलिक भन्छन् कि जेनजीको कान्छो पुस्ताले (१४ देखि २९ वर्ष) टिकटकलाई सर्च इन्जिनको रूपमा प्रयोग गर्छन्: यो उनीहरूको लागि जानकारी र विश्वसनीय ब्रान्डहरूसम्म पुग्ने मुख्य ढोका हो ।

त्यसोभए यसलाई कसरी समाधान गर्न सकिन्छ ? सरकार भन्छ कि यो टेक कम्पनीहरूले नै पत्ता लगाउने कुरा हो । शिक्षामन्त्री ब्रिजेट फिलिप्सनले बीबीसीको न्युजकास्टमा भनिन्, "यदि युट्युबले कुनै मध्यमार्गी विकल्प ल्याउन चाहन्छ, जसले इतिहासका डकुमेन्ट्री हेर्न चाहने युवालाई त्यो हेर्न दिन्छ तर सँगसँगै छोटा रिल्सहरू दिँदैन भने, त्यो फरक कुरा हो ।"

उद्योगका स्रोतहरू भने प्राविधिक रूपमा यस्तो प्रणाली बनाउन त्यति सजिलो नभएको तर्क गर्छन् । यो कसरी काम गर्न सक्छ भनेर मैले प्रश्न गर्दा एक जनाले मेसेजमा भने: "सरकारलाई नै सोध्नुस् !"

अभिभावकहरूले समय र इच्छा भएमा पक्कै पनि आफ्नै अकाउन्ट प्रयोग गरेर बच्चासँगै बसेर हेर्न सक्छन्: युट्युबको दाबी छ कि आधा बेलायती प्रयोगकर्ताहरू घरमा टिभीमै यसका भिडिओहरू हेर्छन् । क्रोफर्ड भन्छन्, "मेरो विचारमा मुख्य समस्या के हो भने युट्युब सामाजिक सञ्जाल होइन । यो २०२६ को टेलिभिजन हो ।"

एउटा पिँध नभएको वाइनको गिलास

मानिसहरूलाई सकेसम्म लामो समय प्लेटफर्ममा अड्याइराख्ने डिजाइन सुविधाहरूमाथि पनि समीक्षा भइरहेको छ, जसले १६ र १७ वर्षका युवाहरूलाई समेत प्रभाव पार्न सक्छ । सायद उपयुक्त उमेर पुगेपछि पनि युवाहरूलाई आकर्षित गर्न नसकेर सामाजिक सञ्जाल आफैँ सुक्दै जाने पो हो कि !

२० वर्ष अघि 'इन्फिनिट स्क्रोलिङ' (अनन्त स्क्रोलिङ) को अवधारणा आविष्कार गरेका आसा रास्किन भन्छन्, "यदि तपाईं वाइन पिउँदै हुनुहुन्छ र तपाईंलाई थाहै नदिई त्यो जादुयी रूपमा भरिइरहन्छ भने, तपाईं पिइरहनुहुन्छ । तपाईंको दिमाग तब मात्र 'ब्युँझन्छ' जब तपाईं गिलासको पिँधमा पुग्नुहुन्छ ।"

उनी अहिले सेन्टर फर ह्युमेन टेक्नोलोजीमा काम गर्छन् र टेक कम्पनीहरूले उनको आइडियालाई 'हतियारको रूपमा प्रयोग गरेको' आरोप लगाउँछन् । उनी भन्छन् कि उनले सामाजिक सञ्जालको युगभन्दा अघि 'बाधारहित प्रयोगकर्ता अनुभव' सिर्जना गर्न खोजेका थिए, र आफ्नो आविष्कार मानिसहरूलाई मद्दत गर्नको सट्टा उनीहरूलाई कुलतमा फसाउन प्रयोग भएकोमा पछुतो मान्छन् ।

युवाहरूको अनुपस्थितिले अरू सबैका लागि पनि सामाजिक सञ्जालको अनुभव परिवर्तन गर्न सक्छ । मिस्टरबिस्ट सायद संसारकै सबैभन्दा सफल युट्युबर हुन्, जसका भिडिओहरूलाई आधा अर्बले सब्स्क्राइब गरेका छन् । उनले १३ वर्षको उमेरमा सुरु गरे र बच्चा छँदै एल्गोरिदमको अध्ययन गरे । उनले वाच टाइम (हेर्ने समय) मा एकाधिकार जमाए, कन्टेन्टको कारखाना बनाए र अहिले एक अर्बपति हुन् । यदि यो प्रतिबन्ध हुन्थ्यो भने के उनले वर्षौंपछि यही आइडिया ल्याउँथे त ?

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयकी मनोवैज्ञानिक प्रोफेसर एमी ओर्बेन, जसले बालबालिकाको स्क्रिन टाइमको बारेमा सरकारलाई सल्लाह दिएकी छिन्, स्वीकार गर्छिन् कि कुनै पनि प्रतिबन्ध 'अपूर्ण' हुनेछ । तर सरकारले केही पनि नगरी बस्न सक्दैन भन्ने कुरामा पनि उनी सहमत छिन् । ठुलो जनसङ्ख्यामा गरिएको अध्ययनले सामाजिक सञ्जालको प्रयोग र मानसिक स्वास्थ्यमा आउने सानो गिरावटका बीच मात्र सम्बन्ध देखाएको उनी बताउँछिन् । उनको विचारमा, टेक कम्पनीहरूले आफ्ना प्लेटफर्ममा हरेक दिन देखिने अर्बौं युवाहरूबाट सिकेका कुराहरू अझ धेरै साझा गरेर नियामकहरू र आफूलाई पनि मद्दत गर्न सक्छन् । उनी भन्छिन्, "सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले आफ्नो आन्तरिक अनुसन्धानको धेरै कम डेटा मात्र उपलब्ध गराएका छन् ।"

के यो चुकाउन लायक मूल्य हो ?

उमेर प्रमाणीकरणको कुरा आउँदा, यो परीक्षण टेक कम्पनीहरूले नै गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । भेरिफाइमीका प्रमुख सञ्चालन अधिकृत एन्डी लुलहम भन्छन्, "प्लेटफर्महरूसँग उपलब्ध विधिहरू स्थापित छन् । अनुहार मिलाएर पहिचानका कागजात स्क्यान गर्ने, ईमेलमा आधारित उमेर परीक्षण र अनुहारबाट उमेर अनुमान गर्ने प्रविधिहरू ठुलो स्तरमा काम गर्न प्रमाणित भइसकेका छन् ।"

तर हाम्रो जीवनमा ठुला टेक कम्पनीहरूको पहुँचबारे चिन्ता गर्नेहरूका लागि यो एउटा ठुलो विषय हो, र यसले उमेर प्रमाणित गर्नुपर्ने युवाहरूलाई मात्र होइन, हामी सबैलाई असर गर्छ । कतिपयले यसलाई इन्टरनेटमा कसले के हेर्न पाउँछ भनेर नियन्त्रण गर्ने अधिकारीहरूको ठुलो प्रयासको रूपमा हेर्छन् ।

एक्सका विवादास्पद मालिक एलन मस्कका लागि यसको भित्री मनसाय खतरनाक छ । "वास्तविक लक्ष्य भनेको बेलायत सरकारलाई सबैको निगरानी गर्न सक्षम बनाउनु हो," उनले पोस्ट गरेका छन् । अमेरिकी खर्बपतिले बेलायती राजनीतिमा हात हालेको यो पहिलो पटक होइन, यद्यपि सरकारले यो आरोपलाई अस्वीकार गर्दै आएको छ ।

मस्क आफ्नो चिन्तामा एक्ला छैनन्: यसै साता 'स्टप किलिङ द इन्टरनेट' नामक अन्तर्राष्ट्रिय अभियान पनि सुरु भयो । इन्डेक्स अन सेन्सरशिप र बिग ब्रदर वाच लगायतका समूहहरू यो कुरामा चिन्तित छन् कि यस किसिमको निगरानीले बालबालिका र वयस्कहरूको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकारलाई सीमित गर्छ ।

बिग ब्रदर वाचकी निर्देशक सिल्के कार्लो भन्छिन्: "हामी चाहन्छौं कि सबै बालबालिका अनलाइनमा सुरक्षित होऊन्, तर यी नीतिहरूले युवाहरू र सम्पूर्ण वयस्क जनसङ्ख्या दुवैका लागि नयाँ सुरक्षा र गोपनीयता जोखिमहरू सिर्जना गर्छन् । बिग टेकलाई नियन्त्रण गर्नुको सट्टा, उमेरको तगारो लगाउने नीतिहरूले कर्पोरेसनहरूलाई हाम्रो धेरै व्यक्तिगत जानकारी सुम्पिन्छ र उनीहरूलाई आफ्ना डिजाइन छनोटहरूको जिम्मेवारीबाट उम्किन मद्दत गर्छ ।"

र पक्कै पनि भविष्यमा यसको दायरा अझै बढ्दै जाने सम्भावना पनि छ । सरे युनिभर्सिटीका कम्प्युटर वैज्ञानिक प्रोफेसर एलन वुडवार्ड चेतावनी दिन्छन्: "'बालबालिकालाई सुरक्षित राखौं' भन्ने नारा सुरु भएर, तीनवटा कानुनी परिवर्तनपछि, यो हरेक मेसेज स्क्यान गर्ने वा हरेक अनुहार प्रमाणित गर्ने दायित्वमा परिणत हुन सक्छ, जुन यस्तो नियामकद्वारा सञ्चालित हुन्छ, जसलाई जनताले सजिलै जवाफदेही बनाउन सक्दैनन् ।" उनी थप्छन्, "पर्खालले घेरिएको बगैँचा तब मात्र शरणस्थान हुन्छ, जब भित्र बस्ने मानिसहरूले आफैं त्यो पर्खाल रोजेका हुन्छन्, पर्खाल बाहिर हेर्न सक्छन् र चाहेको बेला त्यहाँबाट बाहिरिन सक्छन् ।"

मलाई लाग्छ मेरो आफ्नै १२ वर्षीय छोरा र उसका साथीहरूले आफूहरूलाई राखिन लागेको यो पर्खालभित्रको बगैंचाबाट निस्कने सम्भावित बाटो खोज्न धेरै समय बिताउनेछन्, भलै यो उनीहरूकै सुरक्षाको लागि किन नहोस् । यदि योजना अनुसार २०२७ मा यो प्रतिबन्ध लागु भयो र उनीहरू यसबाट उम्किन सकेनन् भने, आजका १६ वर्ष मुनिका युवाहरूले आगामी वर्षहरू भित्ता हेरेर मात्र बिताउने छैनन्; मलाई आशा छ ।

बालबालिका-रहित डिजिटल स्पेसहरू वयस्कहरूका लागि पनि फरक महसुस हुनेछन्: मलाई लाग्छ हामी सामाजिक सञ्जालको एउटा नयाँ युगको सङ्घारमा छौं, जुन अलि कम तीव्र हुनेछ । यसले हामी सबैलाई किताब पढ्न, बाहिर घुम्न... वा आफ्ना फोन प्रयोग गरेर आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) सँग च्याट गर्न बढी समय दिन सक्छ ।

-बीबीस

पछिल्लो अध्यावधिक: असार ७, २०८३ १६:१९

टिप्पणीहरू