भुटानको बिटक्वाइन माइनिङ मूर्खतापूर्ण काम, बिजुलीबाट नेपाल यसरी बन्न सक्छ एआई सम्पन्न राष्ट्र
असार २५, २०८३ १७:५१
काठमाडौं । गत शुक्रबार काठमाडौंमा यती क्लाउड (yeticloud.ai) सार्वजनिक भयो । समारोहमा एआई पूर्वाधार सफ्टवेयर कम्पनी होस्टेड एआईका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) डिटलेभ पनि सहभागी थिए । नेपालको एआई क्रान्ति र यसका भू-राजनीतिक तथा आर्थिक आयामहरूबारे उनले रोचक कार्यपत्र प्रस्तुत गरे । जसमा नेपालले आफ्नो प्रचुर ऊर्जा, विशिष्ट भौगोलिक अवस्थिति र अद्भुत प्राविधिक प्रतिभाको बलमा कसरी विश्वव्यापी एआई दौडमा अग्रगामी नेतृत्व लिन सक्छ भन्ने विस्तृत मार्गचित्र समेटिएको थियो ।
३५ वर्ष अघिको सम्झना
प्रविधि जगत्का स्थापित उद्यमी डिटलेभको नेपालसँगको सम्बन्ध निकै पुरानो र भावनात्मक छ । उनले आफ्नो सम्बोधनको सुरुवात सन् १९८९ को नेपाल यात्राको स्मरणबाट गरे । त्यतिबेला उनी मात्र १६ वर्षका थिए । आफ्नो साथी अनाससँग झोला बोकेर नेपाल घुम्न निस्किएका डिटलेभले त्यो समयलाई आफ्नो जीवनकै सबैभन्दा सुखद र तनावमुक्त पलका रूपमा परिभाषित गरे । उनले ठमेलका गल्लीहरूमा बिताएका दिनहरू, पहाडी क्षेत्रको पदयात्रा र त्यहाँ भेटिएका स्थानीय मानिसहरूको न्यानोपन अझै पनि आफ्नो मानसपटलमा ताजा रहेको बताए ।
त्यस यात्राका क्रममा उनीहरूले 'सोनाम' नाम गरेका एक स्थानीय व्यक्तिलाई भेटेका थिए, जसले हिमाली क्षेत्रका दुर्गम गुम्बाहरूमा चिठीपत्र र खाद्यान्न पुर्याउने काम गर्थे । सोनामको साथ लागेर डिटलेभ र अनासले दुई हप्तासम्म पहाडी गोरेटोहरूमा यात्रा गरे । स्थानीयको घरमा सुते र हिमाली जीवनलाई नजिकबाट नियाले । ३५ वर्षपछि, अर्थात् २०२६ मा, जब डेटा हबका प्रबन्ध निर्देशक दीपक श्रेष्ठले उनलाई काठमाडौँ आउने निमन्त्रणा दिए, डिटलेभले एक सेकेन्ड पनि नसोची सहमति जनाए । यस पटक उनी आफ्नी श्रीमतीका साथ नेपाल आएका छन् र फेरि पनि ठमेलमै बसेर नेपालको परिवर्तनलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन् ।
डिटलेभ प्रविधि क्षेत्रका दिग्गज व्यक्तित्व हुन् । होस्टेड एआई उनको सातौँ स्टार्टअप हो । आफ्नो २० को दशकमा दुई पटक निकै ठुलो व्यावसायिक असफलता भोगेका उनले त्यसपछिका चारवटा स्टार्टअपहरू सफलतापूर्वक ठुला कम्पनीहरूलाई बेचेका छन् । क्लाउड पूर्वाधार, डिप टेक र मार्केटप्लेस डाइनामिक्समा तीन दशकभन्दा लामो अनुभव भएका डिटलेभ हाल होस्टेड एआई सञ्चालन गरिरहेका छन् । यस वर्षको सुरुमा मात्र २४ देखि २५ मिलियन अमेरिकी डलरको सिड फन्डिङ उठाउन सफल यो कम्पनीले जेनेरेटिभ एआईका लागि भीएमवेयरले जस्तै पूर्वाधार व्यवस्थापन गर्ने सफ्टवेयर प्लेटफर्म बनाउँछ । भारतको बेंगलुरुमा मुख्य कार्यालयसहित युरोप र अमेरिकामा यसको बलियो उपस्थिति छ ।
प्रविधिको महाक्रान्ति र 'विवेक' को प्रचुरता
डिटलेभ आफैंलाई एक 'एआई कट्टरपन्थी' वा 'एआई एब्सोलुटिस्ट' (AI Absolutist) का रूपमा चिनाउँछन् । उनी विश्वास गर्छन् कि मानिसले गर्ने, सोच्ने र निर्णय गर्ने हरेक प्रक्रिया अबका दिनमा एआईद्वारा नै निर्देशित र सञ्चालित हुनेछ । यो परिवर्तन कुनै टाढाको भविष्यमा होइन, बरु भोलिकै सम्भावना हो ।
ऐतिहासिक रूपमा हेर्ने हो भने, प्रत्येक औद्योगिक वा प्राविधिक क्रान्तिले समाजमा कुनै न कुनै दुर्लभ वस्तुलाई प्रचुर (Abundant) बनाएको इतिहास छ ।
वाष्प इन्जिन र औद्योगिक क्रान्ति
यस क्रान्तिले शारीरिक श्रमको अभावलाई सधैँका लागि अन्त्य गरिदियो । मानिसले महिनौं लगाएर गर्ने भारी कामहरू बाफको शक्तिले क्षणभरमै हुन थाले र शारीरिक श्रम सस्तो र वैकल्पिक बन्यो ।
गुटेनबर्गले छापाखाना आविष्कार गरेदेखि पुस्तकालयमा थुनिएर रहेको मानव जातिको सम्पूर्ण ज्ञानलाई इन्टरनेटले इन्डेक्स गरिदियो । हामीले कुनै कुरा जान्नका लागि सयौँ पुस्तक पल्टाइरहनु परेन, गुगलमा एक क्लिक गरेकै भरमा संसारको जुनसुकै जानकारी क्षणभरमै उपलब्ध हुने भयो ।
यसले सूचनालाई प्रचुर बनायो । एआईले इन्टरनेटमा उपलब्ध विशाल सूचनाको भण्डारलाई मात्र वर्गीकरण गर्दैन, बरु त्यो सूचनालाई परिस्थिति अनुरूपको ज्ञान, कार्य र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा तर्क र विवेक (Reasoning and Judgment) मा रूपान्तरण गर्दछ । अबको युगमा मानवीय विवेक र निर्णय नै प्रचुर हुनेछ ।
कुनै पनि व्यवसाय वा संस्थाका लागि सबैभन्दा मूल्यवान् सम्पत्ति भनेको उसले गर्ने निर्णयहरू हुन् । सूचना त जोसुकैसँग पनि हुन सक्छ, तर त्यो सूचनालाई सही निर्णयमा बदल्न सक्नु नै असली चुनौती हो । एआईले प्रत्येक कम्पनीलाई तत्काल निर्णय गर्ने संयन्त्रमा बदलिरहेको छ ।
उदाहरणका लागि, कुनै ग्राहकले बैंकबाट ऋण पाउने कि नपाउने भन्ने निर्णय गर्न पहिले हप्तौँसम्म कागजातहरू केलाउनु पर्थ्यो र सञ्चालक समितिमा छलफल हुन्थ्यो । अब एआईले केही सेकेन्डमै वित्तीय इतिहास विश्लेषण गरेर निर्णय दिन सक्छ ।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा, कुनै बिरामीको सीटी स्क्यान रिपोर्टको अध्ययन गरी त्यसमा क्यान्सरको लक्षण छ कि छैन भनी पत्ता लगाउन रेडियोलोजिस्टहरूबीच लामो परामर्श आवश्यक हुन्थ्यो । आज एआईले एक सेकेन्डको हजारौँ भागमा सही विश्लेषण गरेर डाक्टरहरूलाई निर्णय लिन सघाउँछ । यसरी नै सरकारहरूले कहाँ भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्ने, कुन परियोजनामा लगानी गर्ने वा देशको जलस्रोतको अधिकतम उपयोग कसरी गर्ने भन्ने रणनीतिक निर्णयहरू एआईकै मद्दतले गर्नेछन् ।
एआईमा वास्तविक स्वामित्व कसको ?
यदि निर्णय र विवेक नै एआईले गर्ने हो भने, सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न उठ्छ-यो एआईको वास्तविक स्वामित्व कोसँग छ ? तपाईंका लागि निर्णय गरिदिने एआई प्रणालीहरू वास्तवमा कसको नियन्त्रणमा छन् र तिनीहरू केबाट बनेका छन् ?
एआईको मेरुदण्ड भनेको कम्प्युट (Compute) अर्थात् उच्च क्षमताको गणना प्रणाली हो । तर, बिजुली बिना कम्प्युटको कुनै अस्तित्व रहँदैन । विगतका शताब्दीहरूमा ऊर्जामाथिको नियन्त्रणकै आधारमा साम्राज्य र महाशक्ति निर्माण भएका थिए । आगामी दशकमा विश्वले कसरी आकार लिनेछ र कुन देश कति शक्तिशाली बन्नेछ भन्ने कुराको निर्धारण पनि ऊर्जा, विशेष गरी हरित विद्युत (Green Electricity) माथिको पहुँचले नै गर्नेछ ।
अहिले विश्वका सबैभन्दा धनी र शक्तिशाली प्रविधि कम्पनीहरू वास्तवमा ऊर्जाकै लागि लडिरहेका छन् । उनीहरूले विभिन्न देशका सरकारहरूलाई प्रभावमा पार्न लबिङ गरिरहेका छन् र जसरी भए पनि आफ्नो डेटा सेन्टरका लागि पर्याप्त विद्युत् सुरक्षित गर्न अर्बौँ डलर खर्चिरहेका छन् ।
पहिले-पहिले डेटा सेन्टरमा राखिने एउटा सामान्य र्याकको विद्युत् घनत्व १० देखि २० किलोवाट हुन्थ्यो । सिङ्गो डेटा सेन्टर चलाउन एक मेगावाट बिजुली भए पुग्थ्यो । तर आज, एनभिडियाको नवीनतम जीपीयू रुबिन (Rubin) जस्ता प्रविधिहरू आएपछि, एउटै र्याक चलाउन मात्र पुरा एक मेगावाट विद्युत् आवश्यक पर्दछ । यसको अर्थ, जोसँग प्रचुर र सस्तो बिजुली छ, उही नै एआईको यस महादौडमा विजेता बन्नेछ ।
नेपालको प्रचुर अवसर र खेर गइरहेको विद्युत्
डिटलेभका अनुसार, नेपालको सन्दर्भमा यो प्रविधि र ऊर्जाको समीकरण अत्यन्तै अनौठो र विरोधाभासपूर्ण छ । नेपालसँग संसारकै सबैभन्दा स्वच्छ र हरित जलविद्युत्को प्रचुर भण्डार छ, जसको पहुँच पाउन विश्वका विकसित मुलुकहरूले केवल सपना मात्र देख्न सक्छन् ।
नेपालमा विद्युत्को मूल्य संसारकै सबैभन्दा सस्तोमध्येमा पर्छ । औद्योगिक वा डेटा सेन्टरका लागि नेपालमा सबैभन्दा न्यूनतम बिजुलीको दर प्रति युनिट २-३ सेन्ट (अमेरिकी डलरको हिसाबमा) सम्म पाउन सकिन्छ । यस विपरीत, अमेरिका जस्तो विकसित देशमा रातीको समयमा पाइने सबैभन्दा सस्तो दर पनि प्रति किलोवाट घण्टा १५ सेन्टभन्दा बढी हुन्छ । २४सै घण्टा ठुलो मात्रामा बिजुली खपत गर्ने जीपीयूहरूका लागि यो मूल्य अन्तर निकै ठुलो वरदान हो ।
तर विडम्बना के छ भने, नेपालले आफ्नो जलविद्युत् सस्तोमा छिमेकी देशहरूमा निर्यात गर्छ र उताबाट महँगो एआई प्रविधि र एपीआईहरू आयात गर्छ । यो भनेको ऊर्जा जस्तो अमूल्य कच्चा पदार्थ बेचेर तयारी बुद्धिमत्ता (Intelligence) अरूको सर्तमा किन्नु हो ।
अझ दुखद कुरा त के छ भने, नेपालमा ठुलो मात्रामा बिजुली खेर गइरहेको छ । तथ्याङ्क अनुसार, सन् २०२५ मा मात्रै नेपालमा करिब ९ करोड २० लाख डलर बराबरको विद्युत् खेर गयो । यो बिजुली टर्बाइनहरूबाट बगेर गयो तर प्रसारण लाइनको अभाव, आन्तरिक खपत हुन नसक्नु र भारतले पनि खरिद नगरेका कारण यसको कसैले मूल्य तिरेन । यो बिजुली कटौतीको समस्या अझै पनि जारी छ ।
डिटलेभले गणितीय हिसाब गरेर देखाए कि यसरी खेर गइरहेको बिजुलीको परिमाण वास्तवमा १० लाख वटा एनभिडिया B200 जीपीयूहरू चलाउन पर्याप्त हुन्छ । ९ करोड २० लाख डलरको यो खेर गएको बिजुली भनेको वार्षिक रूपमा नेपालले बगाइरहेको १० वटा ठुला एआई कारखानाहरू (AI Factories) बराबर हो । यदि यो बिजुलीलाई देशभित्रै कम्प्युटेसनल पावरमा परिणत गर्न सकिने हो भने, यसले नेपालको अर्थतन्त्रको रूपरेखा नै बदलिदिन सक्छ ।
नेपालको मौसमी बिजुली
धेरैले तर्क गर्न सक्छन् कि नेपालको जलविद्युत मौसमी (Seasonal) छ । वर्षायाममा ७ देखि ९ महिना प्रशस्त बिजुली हुन्छ तर हिउँदमा उत्पादन घट्छ । यस्तो अवस्थामा २४सै घण्टा चल्नुपर्ने डेटा सेन्टर र जीपीयूहरू कसरी चल्छन् त ?
डिटलेभले यसको प्रविधिको कोणबाट निकै व्यावहारिक समाधान प्रस्तुत गरे । एआईको प्रकृति परम्परागत डेटाबेस जस्तो स्थायी (Persistent) हुँदैन । एआईलाई निरन्तर रूपमा एउटै स्थानमा राखिरहनु पर्दैन । यो एउटा एजेन्ट (Agent) हो, जसलाई कुनै ठुलो प्राविधिक झन्झट वा डाउनटाइम बिना नै एक प्रदायकबाट अर्को प्रदायकमा वा एक देशबाट अर्को देशमा सार्न सकिन्छ । होस्टेड एआईको सफ्टवेयर लेयरले ठ्याक्कै यही काम गर्छ ।
त्यसैले, वर्षको ७-९ महिना नेपालको प्रचुर र सस्तो हरित ऊर्जा प्रयोग गरेर जीपीयूहरू चलाउन सकिन्छ । हिउँदको समयमा, जब नेपालमा बिजुलीको अभाव हुन्छ, ती एआई कार्यहरू (Workloads) लाई यहाँको नेटवर्क मार्फत नेपालबाहिर रहेका अन्य प्रदायक वा डेटा सेन्टरहरूमा स्थानान्तरण (Offload) गर्न सकिन्छ । एआईले यस्तो स्थानान्तरणको प्रवाह गर्दैन, तर यसले नेपाललाई वर्षायामको सस्तो बिजुलीबाट अधिकतम फाइदा लिने अवसर भने पक्कै दिन्छ ।
भुटानबाट सिक्नुपर्ने पाठ
डिटलेभको स्पष्ट सन्देश थियो-नेपालले बिजुली (Electron) मात्र निर्यात गर्नु हुँदैन, बरु त्यो बिजुलीले उत्पादन गर्ने कम्प्युट, इन्टेलिजेन्स र निर्णयहरू निर्यात गर्नुपर्छ ।
उनका अनुसार एउटै इलेक्ट्रोनले चारवटा फरक-फरक स्तरमा मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ । सबैभन्दा तल्लो स्तर, जहाँ बिजुली मात्र प्रवाह हुन्छ । कम्प्युट (Compute) मा बिजुलीको प्रयोग गरेर कम्प्युटर चल्छ । इन्टेलिजेन्समा कम्प्युटको प्रयोग गरेर एआई मोडलहरू प्रशिक्षित हुन्छन् भने निर्णय (Decisions) मा इन्टेलिजेन्सको प्रयोग गरेर अन्तिम निर्णयहरू गरिन्छन् ।
आज नेपाल पहिलो स्तर अर्थात् केवल बिजुली निर्यातमा सीमित छ र बाँकी तीनवटै मूल्यवान् स्तरहरू विदेशीहरूको हातमा छोडिरहेको छ ।
हरित ऊर्जाको प्रयोगको कुरा गर्दा धेरैले भुटानको उदाहरण दिने गर्छन् । भुटानले सन् २०१३ देखि आफ्नो जलविद्युत् प्रयोग गरेर करिब १३,००० बिटक्वाइन माइन गरेको छ र त्यसबाट ७५० मिलियन डलरभन्दा बढी खुद नाफा कमाएको छ ।
तर डिटलेभ यसलाई सही मान्दैनन् । उनी भन्छन्, "बिटक्वाइन माइनिङ भनेको इलेक्ट्रोनको प्रयोग गरेर गर्न सकिने संसारकै सबैभन्दा मूर्खतापूर्ण काम हो ।" भुटानले यसो गर्नुको कारण यो सजिलो थियो । यसका लागि धेरै दक्ष जनशक्ति चाहिँदैन, सुरक्षा गार्डसहित मात्र ५० जना मानिस भए पुग्छ । नेटवर्कको अपटाइम वा सुरक्षा पनि त्यति महत्त्वपूर्ण हुँदैन । तर, यसले देशमा कुनै उच्च मूल्यको प्रविधि इकोसिस्टम वा बौद्धिक जनशक्ति विकास गर्दैन ।
भुटान प्रविधिको दोस्रो तह अर्थात् कम्प्युटमा पुगेर रोकियो । ऊ न त 'इन्टेलिजेन्स' सम्म पुग्न सक्यो, न त 'निर्णय' सम्म नै । नेपालले भुटानको यो गल्ती दोहोर्याउनु हुँदैन । नेपालले कम्प्युट मात्र होइन, बरु एआईको माध्यमबाट स्थानीय इन्टेलिजेन्स र निर्णय क्षमताको विकास गरी सिधै शीर्ष स्थानमा पुग्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ ।
नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र लेटेन्सीको महत्त्व
नेपालको जलविद्युत बाहेक अर्को सबैभन्दा ठुलो रणनीतिक लाभ यसको भौगोलिक अवस्थिति हो । नेपाल आगामी दशकमा विश्वकै सबैभन्दा ठुला एआई उपभोक्ता बन्ने दुई राष्ट्रहरूको ठिक बीचमा अवस्थित छ । भारत २ अर्ब जनसङ्ख्या तर्फ उन्मुख बजार हो भने चीन १.५ अर्ब जनसंख्या भएको प्रविधि महाशक्ति हो ।
आगामी दिनमा मानव जातिले खपत गर्ने कूल एआई टोकनहरू (Tokens) मध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढी यिनै दुई देशहरूले खपत गर्नेछन् । र नेपाल यी दुवैको बीचमा बसेर संसारकै सबैभन्दा सस्तो र स्वच्छ टोकनहरू आपूर्ति गर्न सक्ने स्थितिमा छ ।
एआई मोडेलको विकासमा दुईवटा पाटा हुन्छन्-तालिम (Training) र इन्फ्रेन्स (Inference) । मोडेललाई अझ स्मार्ट बनाउन तालिम दिइन्छ भने त्यो मोडेल प्रयोग गरेर प्रयोगकर्तालाई सेवा दिनु इन्फ्रेन्स हो । एआई इन्फरेन्सका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा लेटेन्सी (Latency) अर्थात् प्रतिक्रिया समय हो ।
यदि कुनै एआई एजेन्टले प्रयोगकर्ताको प्रश्नको जवाफ दिन मात्र एक सेकेन्ड ढिला गर्यो भने पनि ग्राहकको कन्भर्जन दर (Conversion Rate) २० प्रतिशतले घट्छ । यो प्रमाणित तथ्य हो । त्यसैले, एआई डेटा सेन्टर प्रयोगकर्ताको जति नजिक भयो, लेटेन्सी उति नै कम हुन्छ र सेवा प्रभावकारी हुन्छ । भारत र चीनको भौगोलिक सामीप्यका कारण नेपालले लेटेन्सीको ठुलो फाइदा उठाउन सक्छ ।
प्रतिभा पलायन रोक्न र देशभित्रै रोजगारी सिर्जना गर्न एआईको भूमिका
नेपालको एउटा तितो यथार्थ के हो भने, हरेक दिन करिब २,००० युवाहरू अवसरको खोजीमा विदेश पलायन भइरहेका छन् । यसको मुख्य कारण देशभित्र उच्च मूल्यका रोजगारी र व्यावसायिक अवसरहरूको अभाव हुनु नै हो ।
तर, नेपालमा प्राविधिक प्रतिभाको कुनै कमी भने छैन । आजकै दिनमा पनि नेपालले वार्षिक १ अर्ब डलर बराबरको आईटी निर्यात गरिरहेको छ, जुन विगत ३ वर्षमा दोब्बर भएको छ । यस क्षेत्रमा १ लाखभन्दा बढी दक्ष जनशक्ति प्रत्यक्ष रूपमा कार्यरत छन् । नयाँ सरकारले यस निर्यातलाई आगामी वर्षहरूमा तीनदेखि पाँच गुणासम्म बढाउने महत्वाकाङ्क्षी लक्ष्य राखेको छ ।
यदि नेपालले आफ्नै एआई पूर्वाधार विकास गर्ने हो भने, यसले सफ्टवेयर डेभलपर मात्र होइन, बरु त्योभन्दा धेरै गुणा बढी पारिश्रमिक पाउने जीपीयू इन्जिनियर, एआई प्रोडक्सन इन्जिनियर, डेभअप्स र एमएलअप्स (ML Ops) विशेषज्ञ, एआई अनुसन्धानकर्ता र डेटा वैज्ञानिकहरू जस्ता उच्च स्तरीय रोजगारीहरू सिर्जना गर्नेछ ।
जब देशभित्रै विश्वस्तरीय अवसरहरू उपलब्ध हुनेछन्, युवाहरू विदेश पलायन हुन छोड्नेछन् । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यसअघि नै विदेश गइसकेका प्रतिभावान नेपालीहरू (Diaspora) पनि फर्केर आउनेछन् । अहिले भारतको बेंगलुरुमा यही भइरहेको छ । सिलिकन भ्याली र सान फ्रान्सिस्कोमा वर्षौँ काम गरेका उत्कृष्ट इन्जिनियरहरू अहिले बेंगलुरुमा अवसर देखेर स्वदेश फर्किरहेका छन् । नेपालले पनि एआई पूर्वाधारमा लगानी दोब्बर बनाएमा यो 'रिभर्स ब्रेन ड्रेन' (Reverse Brain Drain) नेपालमा पनि सम्भव छ ।
डिजिटल कोलोनी र सार्वभौमिकताको संकट
डिटलेभले काठमाडौँ पोस्टमा प्रकाशित समिर मास्केको एउटा लेख उद्धृत गर्दै भने - "आफ्नै कम्प्युट पूर्वाधार विना नेपाल सधैँका लागि एक डिजिटल उपनिवेश (Digital Colony) को रूपमा रहनेछ ।"
नेपालको इतिहास गौरवशाली छ । यो क्षेत्रमा कहिल्यै कसैको उपनिवेश नबनेको र सधैँ सार्वभौम रहेको देश नेपाल हो । तर आज प्रविधिको युगमा नेपालले नचाहँदा नचाहँदै पनि डिजिटल उपनिवेशीकरणको बाटो रोजिरहेको छ ।
यदि हामीले विदेशी क्लाउड सेवाहरू (जस्तै AWS, Azure, वा Google Cloud) मात्र प्रयोग गरिरह्यौं भने, त्यो वास्तविक क्लाउड होइन । त्यो केवल एक 'घरबेटी' जस्तै हो । हामी अरू कसैको घरमा एउटा कोठा भाडामा लिएर बसिरहेका छौँ । घरबेटीसँग हाम्रो कोठाको साँचो हुन्छ । उसले चाहेको बेला कोठाभित्र पसेर फ्रिजमा के छ भनेर हेर्न सक्छ । उसले चाहेको बेला घरभाडा दोब्बर बनाइदिन सक्छ वा हामीलाई कोठाबाट निकालिदिन सक्छ ।
अहिले विश्वमा ठ्याक्कै यही भइरहेको छ । विदेशी कम्पनीहरूले जुनसुकै बेला नियमहरू परिवर्तन गर्न सक्छन् र हाम्रो डेटामाथि आफ्नो नियन्त्रण कायम गर्न सक्छन् । सार्वभौमिकता त्यहाँ रहन्छ, जहाँ निर्णय अधिकार रहन्छ । र निर्णय त्यहाँ हुन्छ, जहाँ कम्प्युट चलाउने इलेक्ट्रोनहरू बग्छन् । एआई डेटा सेन्टर वास्तवमा एक 'निर्णय गर्ने कारखाना' हो । जसले यो कारखानाको स्वामित्व राख्छ, सार्वभौमिकता पनि उसैको हुन्छ । यदि नेपालले आफ्नै एआई पूर्वाधार बनाएन भने, नेपालीहरूको डेटा र नेपाल सरकारका निर्णयहरू विदेशी सर्भरमा बन्धक बन्नेछन् ।
पूर्वाधारको चुनौती र क्रमिक विकासको रणनीति
नेपालमा विद्युत वितरण र भौतिक पूर्वाधार अझै पनि अमेरिका जत्तिको परिपक्व भइसकेको छैन । भूकम्प जस्ता प्राकृतिक विपत्तिहरू र ग्रिडको उतारचढाव यहाँका चुनौतीहरू हुन् । तर, डेटा सेन्टरहरू यी सबै चुनौतीहरू (भूकम्प प्रतिरोधी र ब्याकअप पावर प्रणालीसहित) सामना गर्नसक्ने गरी तयार पार्न सकिन्छ ।
डिटलेभको सुझाव छ कि नेपालले सुरुमै गिगावाट स्तरको विशाल एआई कारखाना बनाउन आवश्यक छैन । एआई इन्फ्रेन्स एउटा खुद्रा बजार (Retail Market) हो । नेपालले सुरुमा ५ वा १० वटा जीपीयूटारबाट काम सुरु गरेर बजारको माग अनुसार बिस्तारै यसको क्षमता बढाउँदै लैजान सक्छ । यो क्रमिक विकासको रणनीति नै नेपालका लागि सबैभन्दा सुरक्षित र दिगो बाटो हो ।
एआई पुस्ता (Generation AI) का लागि नयाँ मार्गचित्र
सन् १९८९ मा डिटलेभले नेपालमा जो बच्चाहरूलाई भेटेका थिए, तिनीहरू आज ४० वर्ष नाघिसकेका होलान् । तिनीहरूका बच्चाहरू, अर्थात् नयाँ पुस्ता, अब पूर्ण रूपमा एआई पुस्ता (Generation AI) का रूपमा हुर्कनेछन् ।
अबको मुख्य प्रश्न यो हो कि यो नयाँ पुस्ताले प्रयोग गर्ने एआई कहाँ चल्छ र के यसमा उनीहरूको आफ्नै स्वामित्व होला ? के उनीहरूले अनलाइनमा गर्ने छलफल, लिने निर्णय र पाउने सहयोगहरूमा उनीहरूकै पूर्ण नियन्त्रण होला ?
यसको उत्तर 'हो' मा दिनका लागि आजैदेखि नेपालले आफ्नो कम्प्युट र एआई पूर्वाधारमा लगानी बढाउनुको विकल्प छैन । नेपालसँग अद्वितीय त्रिवेणी छ-बिजुली छ, भूगोल छ र प्रतिभा । यो अवसरलाई हातबाट जान दिनु हुँदैन ।
डिटलेभले आफ्नो सम्बोधनको अन्त्यमा सम्पूर्ण नेपाली प्रविधि समुदायलाई आह्वान गर्दै भने, "विद्युत नबेच्नुहोस्, निर्णयहरूमाथि आफ्नो स्वामित्व कायम राख्नुहोस् । तपाईंहरूले यसलाई यहीँ नेपालकै माटोमा निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ र गर्नुपर्छ ।"
पछिल्लो अध्यावधिक: असार २५, २०८३ १८:४४
