फेसबुकको लाइक बटनबाट सुरु भएको एल्गोरिदमले यसरी बर्बाद पार्दैछ हाम्रो समाज र मानसिक स्वास्थ्य
बैशाख ६, २०८३ ८:५१
काठमाडौँ । ९ फेब्रुअरी २००९ मा इन्टरनेटको संसारमा एउटा यस्तो सानो र सरल फिचर थपियो, जसले मानवजातिको डिजिटल व्यवहार र सामाजिक संरचनालाई सधैँका लागि बदलिदियो । फेसबुकले पहिलो पटक सार्वजनिक गरेको 'लाइक' (Like) बटनलाई सुरुमा 'तपाईँलाई कुनै कुरा मन पर्यो भनेर मानिसहरूलाई जानकारी दिने सजिलो तरिका' को रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो ।
यो एउटा बटनले इन्टरनेटमा एउटा यस्तो युगको अन्त्य गरिदियो, जहाँ सामग्रीहरू समयक्रम (Chronological) अनुसार देखिन्थे र एउटा यस्तो मसिन-सञ्चालित युगको सुरुवात गर्यो, जहाँ 'एल्गोरिदम' नै सर्वेसर्वा बन्यो । यो परिवर्तनले सुरुमा एउटा डिजिटल 'स्क्र्यापबुक' जस्तो लाग्ने सामाजिक सञ्जाललाई एउटा यस्तो मसिनमा परिणत गरिदियो, जसले प्रयोगकर्ताको इच्छाभन्दा बढी उनीहरूलाई अल्झाइराख्ने (Engagement) कुरालाई मात्र प्राथमिकता दिन थाल्यो ।
सामाजिक सञ्जालको रूपान्तरण: नेटवर्कबाट मिडियासम्म
लाइक बटनको आगमनसँगै पोस्टहरूको प्राथमिकता तय गर्ने मापदण्ड नै बदलियो । पहिले कुन पोस्ट नयाँ छ भन्ने आधारमा सामग्रीहरू देखिन्थे, तर अब कुन पोस्ट कति लोकप्रिय छ भन्ने कुराले प्राथमिकता पाउन थाल्यो । यसले गर्दा प्रयोगकर्ताको फिडमा साथीभाइ, परिवारका सदस्य र उनीहरूका घरपालुवा जनावरका तस्बिरहरू बिस्तारै ओझेलमा पर्न थाले । त्यसको ठाउँ सेलिब्रेटी, चर्चित ब्रान्ड र विभिन्न टपिक पेजहरूका सामग्रीले ओगट्न थाले । यसैले भाइरल, कन्टेन्ट क्रिएटर र इन्फ्लुएन्सर जस्ता नयाँ शब्दहरूलाई जन्म दियो । वास्तवमा यो सामाजिक सञ्जाल (Social Network) को अन्त्य र सामाजिक मिडिया (Social Media) को सुरुवात थियो ।
फेसबुकले सुरु गरेको यो बाटोमा पछि इन्स्टाग्राम र ट्वीटर (अहिलेको एक्स) ले पनि पाइला चाले । तर टिकटकले यसलाई अझ आक्रामक र शक्तिशाली बनायो । टिकटकको 'फर यु' (For You) फिडलाई आजको संसारमा प्रयोगकर्तालाई व्यस्त राख्नका लागि सबैभन्दा बढी 'अप्टिमाइज्ड' गरिएको प्रणाली मानिन्छ । यसले प्रयोगकर्तालाई उनीहरूले के चाहन्छन् भन्ने थाहा पाउनुअघि नै उनीहरूलाई मन पर्ने सामग्री पस्कन थाल्छ ।
एउटा 'राक्षस'को उदय
एल्गोरिदमले गर्ने सामग्रीको छनोट सधैँ दोष रहीत हुँदैन । सन् २०१६ मा म्यानमारमा देखिएको एउटा डरलाग्दो घटनाले यसको विनाशकारी पक्षलाई उदाङ्गो पारिदियो । त्यहाँ सेनासँग जोडिएका फेसबुक अकाउन्टहरूले रोहिंग्या अल्पसंख्यक समुदाय विरुद्ध घृणा फैलाउन यसको भरपुर प्रयोग गरे । संयुक्त राष्ट्र संघका एक अनुसन्धानकर्ताले फेसबुकको एल्गोरिदमले एउटा यस्तो 'राक्षस' (Beast) को रूपमा काम गरेको बताए, जसले ठुलो स्तरमा जातीय नरसंहार (Ethnic Cleansing) लाई बल पुर्याउने काम गर्यो ।
एल्गोरिदमको मुख्य उद्देश्य प्रयोगकर्तालाई जतिसक्दो धेरै 'क्लिक' गर्न बाध्य पार्नु हो । यसैको आडमा उग्रवादी समूह र कट्टरपन्थी विचारधाराहरूले फस्टाउने मौका पाए । फेसबुककै एउटा गोप्य आन्तरिक अध्ययन अनुसार, उक्त साइटमा चरमपन्थी समूहहरूमा आबद्ध हुनेमध्ये आधाभन्दा बढी मानिसहरूलाई एल्गोरिदमले नै त्यस्ता समूहमा जान सिफारिस (Recommend) गरेको पाइएको थियो । क्यु-एनन (QAnon) र खोप विरोधी (Anti-vaxxers) जस्ता आन्दोलनहरू पनि यही एल्गोरिदमको 'बढीभन्दा बढी क्लिक' गराउने प्रवृत्तिकै कारण विश्वव्यापी रूपमा फैलिन सफल भए । यसरी यो प्रणाली केवल व्यापार गर्ने औजार मात्र नभई समाजलाई विभाजित गर्ने र मानिसहरूलाई कट्टरपन्थी बनाउने हतियार समेत बन्यो ।
मानसिक स्वास्थ्यमा प्रहार
गत वर्ष एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले सार्वजनिक गरेको 'ड्र्याग्ड इन्टु द र्याबिट होल' (Dragged into the Rabbit Hole) शीर्षकको प्रतिवेदनले झन् डरलाग्दो तथ्य बाहिर ल्याएको छ । यस प्रतिवेदनका अनुसार १३ वर्षका बालबालिकाहरू टिकटकमा जोडिएको ५ मिनेटभित्रै मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित 'विषाक्त सामग्री'को चक्रमा फस्ने गरेका छन् ।
यो प्रक्रिया निकै सूक्ष्म तर घातक छ । सुरुमा प्रयोगकर्तालाई कुनै सामान्य भिडिओ क्लिप देखाइन्छ-जस्तै, प्रेमी वा प्रेमीकासँगको बिछोडको पोस्ट वा पृष्ठभूमिमा बजिरहेको कुनै वियोगान्त गीत । प्रयोगकर्ताले उक्त भिडिओसँग कसरी अन्तर्क्रिया गर्छन् भन्ने कुरालाई एल्गोरिदमले सूक्ष्म रूपमा निगरानी गर्छ । यदि प्रयोगकर्ताले भिडिओलाई तुरुन्तै स्किप गरेनन्, केही सेकेन्ड लामो समयसम्म हेरे, भिडिओलाई दोहोर्याएर हेरे वा लाइक गरे भने एल्गोरिदमले तुरुन्तै त्यस्तै खालका थप सामग्रीहरू पस्कन थाल्छ । प्रयोगकर्तालाई एपमै अल्झाइराख्नका लागि प्रणालीले सामग्रीको गम्भीरतालाई बढाउँदै लैजान्छ । एम्नेस्टीको अनुसन्धानले देखाए अनुसार निराशा र एक्लोपनका भिडिओहरूबाट सुरु भएको यात्रा ४५ मिनेटभित्रै आत्महत्यासँग सम्बन्धित सामग्रीसम्म पुग्ने गरेको छ ।
माएल्लेको कथा र बालबालिकाको सुरक्षाको प्रश्न
एम्नेस्टीको प्रतिवेदनमा माएल्ले नामकी एक किशोरीको कथा समेटिएको छ । टिकटकमा जोडिएको केही हप्तामै उनको फिडमा आउने सामग्रीमध्ये ७५ प्रतिशत भिडिओहरू आत्म-हानि (Self-harm) र आत्महत्यालाई सामान्यीकरण गर्ने वा प्रोत्साहन दिने खालका हुन थाले । उनले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई बताए अनुसार सुरुमा उनले मनोरञ्जनका लागि एप चलाउन थालेकी थिइन् । एउटा भर्खरै सार्वजनिक भएको गीत बारम्बार उनको फिडमा देखिन थाल्यो । बिस्तारै उनलाई उक्त गीतका शब्दहरूले छुन थाल्यो र उनी त्यस्तै गीत भएका अन्य भिडिओहरू पनि हेर्न थालिन् । बिस्तारै-बिस्तारै सामग्रीहरू यति अँध्यारो र नकारात्मक हुँदै गए कि उनलाई 'मृत्यु एउटा नराम्रो विचार होइन कि क्या हो' भन्ने लाग्न थाल्यो ।
भाग्यवश माएल्लेका आमाबाबुले उनी फसेको यो 'डिजिटल खाडल'को बारेमा समयमै थाहा पाएर सहयोग गर्न सके । तर, अन्य धेरै बालबालिकाहरू यसरी जोगिन सकेनन् । म्यारी ले टिएक जस्ता किशोर-किशोरीले एल्गोरिदमले निम्त्याएको मानसिक स्वास्थ्य सङ्कटका कारण आफ्नो ज्यान नै गुमाए । म्यारीका अभिभावकहरूले भनेका छन्, "यी प्लेटफर्महरूका लागि हाम्रा छोराछोरीहरू मानव नभएर व्यापारिक उत्पादन (Products) मात्र हुन् ।"
यस्तै पीडादायी कथा बेलायती किशोरी मली रसेलको पनि छ । यस्ता घटनाहरू बढेपछि अहिले पीडितका परिवारहरूले आफ्ना छोराछोरीको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य बिगार्न जिम्मेवार रहेका यी एपहरू विरुद्ध सामूहिक मुद्दा (Class action lawsuits) दर्ता गर्न थालेका छन् ।
विश्वव्यापी प्रतिबन्ध र कम्पनीहरूको बचाउ
यस सङ्कटको सामना गर्न अहिले विश्वका अधिकांश देशहरू बालबालिकाका लागि सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगाउने बारे सोचिरहेका छन् । अस्ट्रेलियाले गत वर्ष १६ वर्ष मुनिका बालबालिकाका लागि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने कानुन कार्यान्वयनमा ल्याइसकेको छ । बेलायत, फ्रान्स र अन्य देशहरू पनि यही बाटोमा जान सक्ने सम्भावना छ ।
कम्पनीहरूले भने आफ्नो बचाउ गर्दै आएका छन् । टिकटकले किशोर-किशोरीहरूको सुरक्षाका लागि आफूसँग ५० भन्दा बढी फिचरहरू रहेको र उनीहरूको अनुभवलाई सुरक्षित बनाउन ठुलो लगानी गरिरहेको दाबी गरेको छ । फेसबुक र इन्स्टाग्रामको स्वामित्व भएको मेटाले बालबालिकाको सुरक्षाको लक्ष्यमा आफू सहमत रहेको भए पनि पूर्ण प्रतिबन्ध प्रभावकारी नहुने बरु 'टिन अकाउन्ट' (Teen Accounts) मार्फत अभिभावकीय निगरानी हुनुपर्ने तर्क गरेको छ । तर, नियामकहरू यी कम्पनीका दाबीहरूमा अझै विश्वस्त हुन सकेका छैनन् ।
'सेन्टर फर ह्युमन टेक्नोलोजी' जस्ता संस्थाहरूले भने यो प्रतिबन्ध बालबालिकामा मात्र सीमित नभएर सबै उमेरका लागि 'इन्गेजमेन्ट-आधारित एल्गोरिदम' मा नै लगाउनुपर्ने माग गरिरहेका छन् । उनीहरूको विचारमा प्रविधिलाई 'रिसेट' गर्नुपर्छ ताकि एपहरू चल्न सकून् तर तिनका पछाडि रहेका शोषक व्यापारिक मोडेलहरूलाई गैरकानुनी बनाइयोस् ।
एआईको नयाँ चुनौती र 'एल्गो ब्रेन'
जेनेरेटिभ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (Generative AI) को आगमनले यो समस्यालाई अझ गम्भीर बनाएको छ । अहिले यी प्लेटफर्महरूमा केवल कम्प्युटरले सामग्री छनोट मात्र गर्दैन, कम्प्युटर आफैँले सिर्जना गरेका भिडिओहरूले प्रयोगकर्ताका टाइमलाइनहरू भरिन थालेका छन् ।
विश्वका सबैभन्दा लोकप्रिय युट्युबरमध्येका एक 'प्युडिपाई' (PewDiePie), जसले आफैँ युट्युबको एल्गोरिदमबाट करोडौँ कमाएका छन्, उनले यी नयाँ औजारहरूले 'एल्गो ब्रेन' (Algo brain) बनाइरहेको चेतावनी दिएका छन् । उनका अनुसार यसले मानिसको ध्यान केन्द्रित गर्ने शक्ति (Attention span) नष्ट गरिरहेको छ र उनीहरूको आफ्नै निर्णय लिने क्षमता (Self-agency) लाई खतम पारिरहेको छ । उनले मानिसहरूलाई एल्गोरिदमको यो फन्दाबाट मुक्त हुन अपिल गर्दै भनेका छन्, "मुख्य कुरा तपाईँको इच्छाशक्ति (Intent) हो । यदि तपाईँ आफ्नो जीवनमा आफ्नै छनोटहरू गरिरहनुभएको छैन भने तपाईँ को हो त ?"
के अब फर्कने समय भयो ?
सन् २००९ मा जब फेसबुकले एल्गोरिदममा आधारित फिड सुरु गरेको थियो, त्यतिबेला पनि यसलाई बहिष्कार गर्नुपर्ने आवाजहरू नउठेका होइनन् । पछि ट्वीटर र इन्स्टाग्रामले यही बाटो पछ्याउँदा पनि विरोध भयो, तर ती प्लेटफर्महरूको लोकप्रियता बढ्दै नै गयो ।
मानिसहरू एल्गोरिदमको जालोमा फसे र त्यहीँ अल्झिरहे । फेसबुकका पूर्व प्रमुख प्रविधि अधिकृत ब्रेट टेलरले त्यतिबेला भनेका थिए, "यो सधैँ यस्तो कुरा थियो, जुन मानिसहरूले आफूलाई चाहिएको छैन भन्थे । तर उनीहरूको व्यवहार र हरेक मापदण्डले उनीहरूलाई यही चाहिएको छ भन्ने देखाउँथ्यो ।"
व्यापारिक कम्पनीहरूले आफ्नो नाफाका लागि यो एल्गोरिदम प्रणाली कहिल्यै हटाउने छैनन् । त्यसैले अब यो जिम्मेवारी नियामकहरू र प्रयोगकर्ताहरू स्वयम्मा आएको छ । हामीले फेरि एक पटक सामग्री (Content) भन्दा पनि मानवीय सम्बन्ध र वास्तविक सम्पर्क (Connection) लाई प्राथमिकता दिएर सामाजिक सञ्जालहरूलाई त्यसको मौलिक रूपमा फर्काउन आवश्यक छ । आफ्नो इच्छाशक्ति प्रयोग गरेर यो डिजिटल पासोबाट बाहिर निस्कने समय सायद अब आइसकेको छ ।
-इन्डिपेन्डेन्ट
पछिल्लो अध्यावधिक: बैशाख ६, २०८३ ८:५१
