दुम्सीको सङ्ख्या घट्दै गएपछि रोकथामका लागि स्याटलाइट र एआई प्रविधि प्रयोग गर्दै बेलायत

काठमाडौँ । दुम्सीको घट्दो सङ्ख्यालाई रोक्ने प्रयासमा क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले बेलायतमा स्याटलाइट डेटा र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रयोग गर्न थालेका छन् । टेसेरा (Tessera) नामक एआई उपकरण प्रयोग गरेर वैज्ञानिकहरूले अन्तरिक्षबाट खिचिएका तस्बिरहरूको विश्लेषण गर्दै दुम्सीको बासस्थान कहाँ छ र ती बासस्थानहरू कहाँबाट हराउँदैछन् भनेर सटीक रूपमा पत्ता लगाउन सक्छन् ।

यस प्रविधिले प्रत्येक झाडीहरूसम्मको स-सानो विवरण नक्सामा कैद गर्छ र बादल लागेको अवस्थामा पनि दुम्सीका लागि उपयुक्त ठाउँहरूको सही भविष्यवाणी गर्न सक्छ । यस परियोजनाको उद्देश्य दुम्सीहरू कहाँ बस्छन् भन्ने मात्र नभई, उनीहरूलाई खाना र जोडी खोज्न वा सुरक्षित रूपमा घुमफिर गर्नबाट रोक्ने अवरोधकहरू के-के हुन् भन्ने बुझ्नु पनि हो । नयाँ घर निर्माण र वातावरणीय परिवर्तनले दुम्सीलाई समयक्रमसँगै कस्तो असर गर्छ भनेर पनि यो उपकरणबाट हेर्न सकिन्छ ।

यस डेटालाई दुम्सीको पिठ्युँमा बाँधिएका साना जीपीएस ट्र्याकरहरूबाट प्राप्त जानकारीसँग जोडिन्छ । जसले उनीहरूको चालढाललाई वास्तविक समयमा निगरानी गर्छ । अनुसन्धानकर्ताहरूले ट्र्याकर जडान गरिएका यी दुम्सीहरूलाई डिजी-हग (digi-hogs) नाम दिएका छन् । उत्तरी आयरल्यान्डमा पनि दुम्सीहरूलाई जोगाउन यस्तै प्रकारको अभियान चलिरहेको छ ।

सन् २००० यता बेलायतको ग्रामीण क्षेत्रमा दुम्सीको सङ्ख्या करिब ७५% ले घटेको सन् २०२२ को एक प्रतिवेदनले देखाएको छ । यो बेलायतको एक मात्र रैथाने प्रजाति हो र यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (IUCN) ले सङ्कटापन्न नजिक (Near Threatened) को सूचीमा राखेको छ । यद्यपि 'पिपल्स ट्रस्ट फर इन्डेन्जर्ड स्पेसिज'का अनुसन्धान प्रबन्धक प्राध्यापक सिल्भियु पेट्रोभान यी साना जीवहरूको संरक्षणमा एआईले मद्दत गर्नेमा निकै आशावादी छन् ।

टेसेरा प्रणालीलाई तालिम दिन करिब २० पेटाबाइट अर्थात् १० अर्ब सामान्य डिजिटल फोटो बराबरको विशाल डेटा प्रयोग गरिएको थियो । विश्वविद्यालयले उपलब्ध गराएको कम्प्युटरको क्षमता सकिएपछि अनुसन्धानकर्ताहरूले कामलाई निरन्तरता दिन आफ्नो डेस्कमुनि थप प्रोसेसरहरू जडान गरेका थिए । अहिले उनीहरूले अमेरिकी प्रविधि कम्पनीहरू एएमडी र भल्ट्रसँग नयाँ सम्झौता गरेर थप पूर्वाधारहरू प्राप्त गरेका छन् ।

यो ओपन-सोर्स (सबैका लागि खुला) प्रविधि दुम्सीको लागि मात्र नभएर खेतीपातीको अनुगमन गर्न र कुन खेतमा कुन बाली लगाइएको छ भनेर पत्ता लगाएर बेलायतको कृषिको विस्तृत जानकारी सङ्कलन गर्न पनि प्रयोग भइरहेको छ । क्याम्ब्रिजका प्राध्यापक अनिल माधवपेद्दीका अनुसार १०० भन्दा बढी अनुसन्धान समूहहरूले यो उपकरण प्रयोग गरिसकेका छन् । स्याटलाइट डेटा निकै जटिल र अस्तव्यस्त हुने भए पनि टेसेराले बादल हटाउने र दिउँसो तथा रातिको समय मिलाउने जस्ता काम गरेर सजिलै बुझ्न सकिने नक्सा तयार पार्छ ।

यसरी विश्वभर संरक्षणका प्रयासहरूमा सहयोग गर्न एआई प्रणालीहरूको प्रयोग बढिरहँदा केही मानिसहरूले भने यो प्रविधिले धेरै बिजुली खपत गर्ने भएकाले वातावरणमा पर्न सक्ने असरबारे पनि चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।

 

पछिल्लो अध्यावधिक: जेठ ६, २०८३ २१:५२

टिप्पणीहरू