अबको भविष्य डिजिटल सहकारी: ‘अर्म-पर्म’ को मर्मसहित पैसाको धर्म नै सहकारीको कर्म

नेपाली समाजको आर्थिक सोचको जरामा एउटा शब्द गुन्जिएको छ ‘अर्म-पर्म’ । यो केवल श्रमको साटासाट मात्र थिएन । यो थियो, भरोसाको एउटा अलिखित संविधान । जहाँ छिमेकीको आँखा नै लेखापरीक्षक थियो, जहाँ गाउँको चौतारी नै बजार थियो, र जहाँ पसिनाको मूल्य कहिल्यै अङ्कमा नापिएन । 

करिब दुई-चार दशकअघि जब सहकारी अभियानका केही सपनाद्रष्टाहरूले यसलाई संस्थागत स्वरूप दिए, तब पनि उनीहरूको रजिस्टरमा अङ्कभन्दा बढी आपसी विश्वासकै मसी गाढा थियो ।

समयसँगै ढड्डामा हुने हिसाब-किताब सफ्टवेयरमा हुन थाल्यो । समाजको दायरा फराकिलो हुँदै गयो, पसिनाको ठाउँ पैसाले लियो, र हामीले एउटा शाश्वत सत्य बिर्सियौँ, पैसाको आफ्नै एउटा धर्म हुन्छ । पैसाको धर्म नै पारदर्शी हुनु र उद्यमशीलता एवं उत्पादनमूलक कार्यमा लगानी हुनु हो । यो धर्म पारदर्शिताको अक्सिजनमा मात्र बाँच्न सक्छ । र आज, त्यो अक्सिजनको मात्रा घट्दै गएपछि, जुन माटोमा भरोसा फस्टाउँथ्यो, त्यहीँ अविश्वासका झारहरू पलाउन थालेका छन् ।

यस वर्षको सहकारी दिवसको थिमले पनि यसलाई सङ्केत गर्छ । ‘उद्यमशीलता र पारदर्शिता: सहकारीको प्राथमिकता’ थिममा यस वर्षको सहकारी दिवस मनाइँदै छ । यो थिम केवल नारा होइन, यो एउटा दिशानिर्देश पनि हो । यसले हामीलाई दुईवटा प्रश्न गर्छ । पहिलो, के हाम्रा सहकारी पारदर्शिताको त्यो उचाइमा पुगेका छन्, जहाँ सदस्यलाई आफ्नो पैसाको हरेक चाल थाहा हुन्छ ? र दोस्रो, के हामी सहकारीलाई केवल बचतको थैलो मात्र बनाइराखेका छौँ, वा यसलाई उद्यमशीलताको त्यो प्लेटफर्म बनाउन सकिरहेका छौँ, जसले समृद्धिको नयाँ बाटो देखाउँछ ?

डिजिटल प्रविधि र नयाँ पुस्ता

चार दशकअघि सुरु भएको सहकारी अभियानको अगाडि एउटा यक्ष प्रश्न उभिएको छ, त्यो हो- हाम्रा छोराछोरीहरू किन सहकारीको दैलो टेक्दैनन् ? यो प्रश्नको उत्तर कुनै आर्थिक सिद्धान्तभित्र छैन । यो उत्तर उनीहरूको जीवनशैलीको डिजिटल पदचापभित्र लुकेको छ ।

आजको नयाँ पुस्ता ‘जेन-जी’ र मिलेनियल्सका लागि सेवा भनेको भौतिक उपस्थिति होइन । वास्तविक सेवा त्यो हो, जुन प्रणालीमा देखिन्छ । यो केवल समयको माग होइन । यो पुस्तान्तरणको परिभाषा पनि हो । र पारदर्शिताको यो मागलाई पूरा गर्न सक्ने संस्था मात्र नयाँ पुस्ताको भरोसाको हकदार हुनेछ । जब सहकारीको भौतिक ढोका बन्द हुँदा पनि सदस्यको हातमा डिजिटल झ्याल सधैँ खुला रहन सक्छ, तब मात्र एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा विश्वासको हस्तान्तरण सम्भव हुन्छ । प्रविधि यहाँ केवल साधन होइन, यो दुई पुस्ताको बिचको त्यो डिजिटल सेतु हो, जसमाथि हिँडेर भरोसाले यात्रा गर्छ ।

सहकारी घटाउँदैमा हुँदैन समस्या समाधान

पछिल्लो समय सहकारी नियामक निकायले अनुगमन गर्न कठिन भयो, त्यसैले साना सहकारीलाई मर्जरमार्फत घटाउनुपर्छ भनेको सुनिन्छ । यो भनाइ केवल ‘ऐनाको धुलो पुछ्न ऐना फुटाए जस्तै’ हो । साना र स्थानीय सहकारीहरू भुइँतहका आर्थिक खम्बा हुन् । उनीहरू गाउँको पुँजीको पहिलो ढोका हुन् । उनीहरू नै हुन् जसले एउटा किसानको बचतलाई उद्यमशीलताको बीउमा रूपान्तरण गर्छन् ।

उनीहरूलाई नियमन गर्न सकिएन भन्दैमा राज्यले जबर्जस्ती निमोठ्नु लोकतान्त्रिक अर्थतन्त्रको मर्मविपरीत मात्र होइन, यो त आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हान्नु हो । यस्तो अवस्थामा राज्यले साना सहकारीलाई सिध्याउने होइन, बरु उनीहरूको क्षमता अभिवृद्धिका लागि दक्ष जनशक्ति तयार पारिदिने, उचित श्रमको मूल्याङ्कन गर्ने वातावरण बनाउने र सञ्चालन प्रक्रियामा आइपर्ने कानुनी तथा प्राविधिक जटिलताहरूलाई सहजीकरण गरिदिनुपर्छ ।

समस्या सङ्ख्यामा होइन, समस्या अनुगमन गर्ने पुरातन आँखामा हो । राज्यले अब भौतिक फाइलहरू पल्टाउने समय पार गरिसकेको छ । नियामक निकायले अब डिजिटल निगरानी (RegTech) को क्षमता विकास गर्नुपर्छ । प्रविधिले राज्यलाई त्यो दिव्य-दृष्टि दिन सक्छ, जसले एउटै ड्यासबोर्डमा बसेर हजारौँ माइल टाढाको सहकारीको वित्तीय स्वास्थ्य २४ घण्टा नियाल्न सक्छ । हजारौँ स-साना दियोहरू निभाउनुभन्दा, उनीहरूको प्रकाशलाई एउटै डिजिटल पावर-ग्रिडमा जोड्नु नै आजको राज्यको धर्म हो ।

र यही डिजिटल पावर-ग्रिड नै उद्यमशीलता र पारदर्शिताको आधारशिला हो । पारदर्शिता बिना उद्यमशीलता सम्भव छैन । किनकि उद्यमशीलताको पुँजी भनेको जोखिम उठाउने साहस हो, र त्यो साहस तब मात्र आउँछ, जब सदस्यलाई थाहा हुन्छ- उसको पैसा सुरक्षित छ र त्यो पैसा कसरी उद्यमशीलताको माध्यमबाट समृद्धिमा रूपान्तरण भइरहेको छ ।

सहकारीमा प्रविधिको लोकतन्त्रीकरण

​प्रविधि केही सीमित र ठुला देखिएका सहकारीहरूको विलासिता मात्र हुनुहुँदैन । अर्म-पर्मको मर्म नै सबैलाई सँगै लैजानु हो । त्यो मर्म तब मात्र बाँच्न सक्छ, जब सानोभन्दा सानो सहकारीले पनि विश्वस्तरीय प्रविधि अपनाउन सक्छ ।

ठुला सहकारीले करोडौँ लगानी गरेर जुन स्तरको इन्फ्रास्ट्रक्चर, डेटा, साइबर सुरक्षा, कोर बैंकिङ सफ्टवेयर, अटोमेसन, डिजिटल च्यानल र डेटा एनालिटिक्स प्राप्त गर्छन्, त्यो साना सहकारीका लागि दुर्लभ छ । यो असमानता आफैँमा एउटा ठुलो जोखिम हो । यसको समाधान प्रविधिको लोकतन्त्रीकरण हो । सफ्टवेयर एज अ सर्भिस (SaaS) मोडेलमा आधारित 'पे एज यु ग्रो' (जति बढ्नु, त्यति मात्र तिर्नु) को अवधारणा यसको आधारशिला हो । यसले साना सहकारीलाई पनि ठुला संस्थासरहको सुरक्षा र सुविधा उपलब्ध गराउँछ । यसले साना संस्थालाई मर्जरको त्रासबाट जोगाउँदै डिजिटल युगमा प्रतिस्पर्धा गर्ने समान धरातल प्रदान गर्छ ।

जब पारदर्शिता स्थापित हुन्छ, तब मात्र उद्यमशीलता फस्टाउँछ । सहकारीले सदस्यको बचतलाई उत्पादक क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्न सक्छ । तर त्यसका लागि चाहिन्छ- सदस्यलाई थाहा हुने पारदर्शिता र सदस्यले विश्वास गर्ने सुशासन ।

स्व-नियमन कि स्व-भ्रम ?

सहकारी क्षेत्रको नेतृत्वले राज्यको निगरानीलाई हस्तक्षेपको रूपमा बुझ्नु आजको दिनमा स्व-नियमन होइन, बरु स्व-भ्रम साबित हुन सक्छ । जसरी एउटा नागरिकको सुरक्षा गर्नु राज्यको धर्म हो, त्यसरी नै सदस्यको नासोको रक्षा गर्नु पैसाको धर्म हो । र त्यो धर्म पूरा गर्न राज्यले निगरानी गर्नु उसको कर्तव्य हो, हस्तक्षेप होइन ।

हाम्रो पद्धति सिसाको घरजस्तो पारदर्शी हुनुपर्छ । सहकारीका नेतृत्वले राज्यलाई हस्तक्षेपकारी रूपमा होइन, सहयात्रीको रूपमा स्वीकार्नुपर्छ । धमिलो पानीमा मात्र माछा मारिन्छ । तर जब हामी प्रविधिमार्फत घामको प्रकाशजस्तै स्पष्ट हुन्छौँ, तब शङ्का र अनियमितताका कीटाणुहरू आफैँ नष्ट हुन्छन् । नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा पर्खाल ठड्याउनुमा होइन, पुल निर्माण गर्नुमा छ ।

निष्कर्ष: भविष्य संयोगले होइन, निर्णयले बन्छ

सहकारी केवल एउटा वित्तीय संस्था मात्र होइन । यो समुदायको आर्थिक मेरुदण्ड हो । तर भविष्य संयोगले सुरक्षित हुँदैन, यो आज हामीले लिने कठोर तर सही निर्णयले बन्छ ।

यस वर्षको सहकारी दिवसको थिमले हामीलाई एउटा स्पष्ट बाटो देखाउँछ । पारदर्शिता बिनाको उद्यमशीलता जोखिम हो भने उद्यमशीलता बिनाको पारदर्शिता अर्थहीन । दुवै मिलेर मात्र समृद्धिको त्यो सहकारी आयाम निर्माण हुन्छ, जहाँ सदस्यको बचत सुरक्षित छ र त्यसले नयाँ उद्यम, रोजगार र समृद्धिको जन्म दिन्छ ।

आजको २० वर्षे युवा, जसले मोबाइलबाट सहकारी चलाउँदै छ, भोलि उसैले यसको भविष्य डोहोर्‍याउनेछ । हामीलाई त्यस्तो डिजिटल को-अपरेटिभ चाहिन्छ, जुन सुशासनमा वज्रजस्तै मजबुत होस्, सेवामा वायुजस्तै छिटो होस्, र विश्वासमा सिसाजस्तै पारदर्शी होस् । संस्कारको जरा पुरानै राखौँ, प्रविधिको आकाश नयाँ खोजौँ ।

लेखक वित्तीय प्रविधि, साइबर सुरक्षा तथा सहकारी क्षेत्रमा डिजिटल सुशासनका अध्येता हुन् ।

पछिल्लो अध्यावधिक: चैत २०, २०८२ १८:२२

टिप्पणीहरू